आन्दोलनको अवसान कि नेतृत्वमाथिको विद्रोह? क. डिल्लीमान तामाङको राजीनामाले उठाएका गम्भीर राजनीतिक प्रश्नहरू
काठमाडौँ, नेपाल
मिति: साउन १, २०८३
नेपाली राजनीतिको अग्रगामी रूपान्तरण र पहिचानको आन्दोलनमा एक अविचलित नाम हो— डिल्लीमान तामाङ। रामेछाप जिल्लाको सुनापती गाउँपालिकामा जन्मिएर ऐतिहासिक माओवादी जनयुद्धको रापतापबाट खारिएका तामाङ केवल एक प्रखर वक्ता मात्र नभई नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र आदिवासी जनजातिको आत्मनिर्णय र पहिचानको मुद्दालाई मुखरित गर्ने एक बौद्धिक तथा जुझारु नेता हुन्। जनयुद्धका विभिन्न कठिन मोर्चाहरूमा अग्रभागमा रहेर लडेका र सोही क्रममा शारीरिक रूपमा घाइते भएका उनी उत्पीडित वर्ग, जात र समुदायको मुक्तिका लागि रगत र पसिना बगाएका जिउँदा सहिद हुन्। २०६४ सालको पहिलो ऐतिहासिक संविधान सभा निर्वाचनमा रामेछाप जिल्लाबाट अत्यधिक मतका साथ विजयी भई संविधान सभा सदस्यका रूपमा उनले खेलेको भूमिका आफैँमा ऐतिहासिक छ। तामाङ राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा, नेपालको स्थापना कालदेखि नै गाउँ-गाउँ र बस्ती-बस्तीमा पहिचानको चेतना फैलाउन र आन्दोलनलाई रगत-पसिना दिएर संस्थागत गर्न उनी अनवरत रूपमा खटिए।
तर, यति लामो गौरवशाली इतिहास बोकेका नेताले हालै मिति २०८३ साल आषाढ ३१ गते मोर्चाको केन्द्रीय अध्यक्ष पदबाट दिएको राजीनामाले नेपाली राजनीति, विशेष गरी नेकपा भित्र गम्भीर सैद्धान्तिक र सांगठनिक संकट पैदा गरिदिएको छ।
१. राजीनामाको पृष्ठभूमि र तत्कालीन सन्दर्भ
तामाङ राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा, नेपालको विधान २०८१ को भाग १२ को धारा ३९ को उपधारा १० बमोजिम क. डिल्लीमान तामाङले मोर्चाका उपाध्यक्ष क. अविरल जिम्मालाई सम्बोधन गर्दै आफ्नो पदबाट लिखित राजीनामा दिएका छन्। सतहमा हेर्दा यो राजीनामा सामान्य सांगठनिक प्रक्रिया जस्तो देखिए तापनि यसको अन्तर्यमा नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र लामो समयदेखि गुम्सिएको असन्तोष, पहिचानको मुद्दाप्रतिको विचलन र मोर्चालाई हेर्ने दलको दृष्टिकोणमा आएको ह्रास प्रमुख कारकका रूपमा रहेका छन्। जनयुद्धको जगमा स्थापित पहिचान र संघीयताको एजेन्डा कसरी बिस्तारै संसदीय राजनीतिको दलदलमा हराउँदै गयो र हिजोका क्रान्तिकारी योद्धाहरू आज कसरी आफ्नै दलभित्र किनाराकृत हुँदैछन् भन्ने कुराको यो राजीनामा एउटा बलियो राजनीतिक ऐना हो।
“प्रस्तुत विषयमा मलाई तामाङ राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा, नेपालको अध्यक्षको जिम्मेवारी प्रदान गरि विश्वास व्यक्त गर्नुभएकोमा सम्पूर्ण नेतृत्व तथा संगठनप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु… विभिन्न कारणवश म आजको मितिदेखि मोर्चाको अध्यक्ष पदबाट राजीनामा दिएको सहर्ष जानकारी गराउँदछु।”
— क. डिल्लीमान तामाङको राजीनामा पत्रबाट (२०८३/०३/३१)
२. पहिचानको मुद्दाबाट माओवादी केन्द्रको विचलन: एक राजनीतिक समीक्षा
डिल्लीमान तामाङको राजीनामाको सबैभन्दा ठूलो र गम्भीर राजनीतिक जग भनेको नेकपा (नेपाली कम्युनिस्ट पार्टि)ले पछिल्लो समयमा पहिचान र उत्पीडित जातहरूको मुक्ति सम्बन्धी मूल एजेन्डा छोड्दै जानु हो। हिजो दस वर्षे जनयुद्धको समयमा माओवादीले देशका विभिन्न उत्पीडित राष्ट्रियताहरूलाई मुक्ति र आत्मनिर्णयको अधिकारसहितको संघीयताको सपना देखाएको थियो। सोही सपनाबाट प्रेरित भएर तामाङ समुदायका हजारौँ युवाहरूले बन्दुक उठाएका थिए र क. डिल्लीमान जस्ता नेताहरूले मोर्चाको जग बसालेका थिए।
तथापि, शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश गरेपछि र विशेष गरी दोस्रो संविधान सभा एवं तत्पश्चात्का निर्वाचन र सत्ता राजनीतिमा लागेपछि, माओवादी पार्टीले आफ्ना ती क्रान्तिकारी अडानहरू क्रमशः त्याग्दै गयो। संविधान निर्माणको प्रक्रियामा होस् वा प्रदेशहरूको नामांकनको सन्दर्भमा, माओवादी नेतृत्वले पहिचानको मुद्दामा सम्झौतावादी नीति अख्तियार गर्यो। कोशी प्रदेशको नामांकनको सन्दर्भमा भोगेको धक्का होस् वा वाग्मती प्रदेशको नामकरण सवलमा , यी सबैले के देखाउँछन् भने पार्टी अब पहिचानवादी रहेन। डिल्लीमान तामाङ जस्ता नेता, जसले आफ्नो पूरै जीवन पहिचानको आन्दोलनमा समर्पित गरे, उनीहरूका लागि पार्टीको यो वैचारिक स्खलन र एजेन्डाप्रतिको गद्दारी असह्य बन्नु स्वाभाविक थियो।
३. सांगठनिक संरचनामा समावेशिताको अभाव र जातीय जनसंख्याको उपेक्षा
कुनै पनि कम्युनिस्ट पार्टीको सांगठनिक ढाँचा त्यसको नीति र सिद्धान्तको प्रतिबिम्ब हुनुपर्छ। नेपाल जस्तो बहुजातीय र बहुभाषिक मुलुकमा जनसांख्यिक अनुपातका आधारमा पार्टीका नीति निर्माण गर्ने तहमा समावेशिता हुनु अनिवार्य सर्त हो। तर क. डिल्लीमान तामाङको असन्तुष्टि र राजनीतिक विश्लेषणले के प्रष्ट पार्छ भने माओवादी केन्द्रको सांगठनिक संरचना कहिल्यै पनि जातीय जनसंख्याको हिसाबले न्यायोचित र समावेशी बन्न सकेन।
पार्टीको माथिल्लो कमिटी, सचिवालय र पदाधिकारी तहमा अझै पनि एउटा निश्चित वर्ग र जातको मात्रै वर्चस्व रहिरहनु र देशको ठूलो जनसंख्या ओगटेका तामाङ, मगर, राई, लिम्बू, थारु र मधेशी समुदायका नेताहरूलाई केवल सहायक भूमिकामा मात्र सीमित राख्नुले पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र र समावेशी नाराको धज्जी उडाएको छ। नीति निर्माणको मुख्य मञ्चबाटै पहिचानवादी नेताहरूलाई पाखा लगाइएपछि संगठन भित्र केवल असन्तोष मात्रै बाँकी रहन्छ, जुन आज डिल्लीमानको राजीनामाका रूपमा विस्फोट भएको छ।
मुख्य राजनीतिक अन्तर्दृष्टि (Key Political Insight):
नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा जातीय मोर्चाहरूलाई पार्टीका राजनितिक मोर्चाका रूपमा परिचालन गर्ने गरिन्छ। राजनीतिक मुद्दाको साथ निर्माण भएर क्रियाशील रहेको तामाङ राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा जस्तो गौरवशाली संगठनलाई पछिल्लो समयमा माओवादी पार्टीले केवल निर्वाचन जित्ने र तामाङ समुदायलाई ‘भोट बैंक’ का रूपमा मात्रै प्रयोग गर्ने हतियार बनायो। जब चुनाव आउँछ, तब पहिचानको नारा लगाउने र चुनाव सकिएपछि मोर्चाका एजेन्डाहरूलाई दराजमा थन्काउने नेतृत्वको ढोंगी चरित्रले मोर्चाको औचित्यमाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ।
४. राष्ट्रिय राजनीति र पहिचानको आन्दोलनमा यसको दीर्घकालीन प्रभाव
क. डिल्लीमान तामाङको राजीनामा केवल एउटा मोर्चाको पद त्याग मात्र होइन, यो समग्र उत्पीडित समुदायको आन्दोलनभित्रको एक गम्भीर मोड हो। यसले आगामी दिनमा नेपाली राजनीतिमा निम्नलिखित दुरगामी प्रभावहरू पार्ने निश्चित छ:
नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीभित्र पहिचानवादीहरूको ध्रुवीकरण: डिल्लीमानको यो कदमले पार्टीभित्र रहेका अन्य पहिचानवादी र उत्पीडित समुदायका नेता तथा कार्यकर्ताहरूलाई पनि आफ्नो स्थान र एजेन्डाबारे गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनाउनेछ। पार्टीभित्र एउटा नयाँ अन्तरसंघर्ष वा विद्रोहको वातावरण सिर्जना हुन सक्छ।
मोर्चा र जनवर्गीय संगठनहरूको साखमा गिरावट:
नेतृत्वले आफ्ना राष्ट्रिय मोर्चा संगठनहरूलाई स्वायत्त रूपमा काम गर्न नदिई केवल राजनीतिक स्वार्थ सिद्ध गर्ने साधन मात्र बनाउँदा संगठनप्रति जनता र कार्यकर्ताको विश्वास टुट्छ। डिल्लीमान जस्ता त्यागी नेताले मोर्चा छाड्नुले आम तामाङ समुदायमा मोर्चा र माओवादी पार्टी दुवैप्रतिको आकर्षण तीव्र रूपमा घट्नेछ।
नयाँ राजनीतिक शक्ति वा मोर्चाको सम्भावना: पहिचानको मुद्दालाई सम्बोधन गर्न नसक्ने कम्युनिस्ट पार्टीहरूबाट मोहभंग भएका नेताहरू एकत्रित भई देशमा एक सशक्त र नयाँ पहिचानवादी मोर्चा वा राजनीतिक शक्ति निर्माणको दिशामा अगाडि बढ्ने सम्भावनालाई पनि यस राजीनामाले बल पुर्याएको छ।
५. हाम्रो दृष्टिकोण
क. डिल्लीमान तामाङ जस्ता इतिहास बोकेका, जनयुद्धमा रगत बगाएका र जनताबाट अत्यधिक मत पाएका लोकप्रिय नेताले आफ्नै रगत-पसिनाबाट बनेको मोर्चाको अध्यक्ष पदबाट राजीनामा दिनु नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन र विशेष गरी माओवादी पार्टीका लागि एक ठूलो राजनीतिक धक्का र अपूर्णिय क्षति हो। यो राजीनामा पत्रले सत्ता र शक्तिको मातमा आफ्नो मूल सिद्धान्त, आदर्श र हिजोका प्रतिज्ञाहरू बिर्सिँदै गएको माओवादी केन्द्रीय नेतृत्वलाई गम्भीर चेतावनी दिएको छ।
यदि पार्टीले अझै पनि आफ्ना गल्तीहरू सुधार्ने, सांगठनिक संरचनालाई जनसांख्यिक अनुपातका आधारमा वास्तविक रूपमा समावेशी बनाउने र मोर्चाहरूलाई भोट बैंक हतियारको रूपमा मात्र प्रयोग गर्ने संकुचित मानसिकता त्याग नगर्ने हो भने, माओवादी आन्दोलनको ओरालो यात्रा अझ तीव्र हुनेछ। क. डिल्लीमान तामाङको राजीनामाले उठाएका एजेन्डाहरूलाई व्यक्तिगत असन्तुष्टिका रूपमा मात्रै हेरियो भने त्यो नेतृत्वको अर्को ऐतिहासिक भुल हुनेछ।
पहिचानको मुद्दा र उत्पीडित जातको अधिकारका लागि सडक र सदन दुवै ठाउँमा लड्ने डिल्लीमान तामाङको आगामी राजनीतिक यात्रा र उनले चाल्ने कदमले नेपालको पहिचानवादी आन्दोलनलाई कुन दिशा दिनेछ, त्यो भने आगामी समयले नै तय गर्नेछ। तर वर्तमान सन्दर्भमा, उनको यो राजीनामा नेपाली राजनीतिक इतिहासमा एक ऐतिहासिक र साहसिक विद्रोहको रूपमा दर्ता भएको छ।
