१. प्रवेशद्वार : इतिहास लेखन र समुदायको स्वाभिमान
कुनै पनि जाति, समुदाय वा राष्ट्रको जीवन्तता त्यसको भौगोलिक विस्तार वा जनसङ्ख्यामा मात्र होइन, त्यस समुदायले जन्माएका स्रष्टा, योद्धा, विचारक र कर्मशील व्यक्तित्वहरूको योगदानमा निहित हुन्छ। इतिहास केवल सत्ता, दरबार र शक्तिशाली शासकहरूको कथा मात्र होइन, यो त समाज निर्माणमा अहोरात्र खट्ने भुइँमान्छेहरूको त्याग, संघर्ष र सफलताको एकीकृत रूप पनि हो। तर, परम्परागत इतिहास लेखनको परिपाटीले नेपालका बहुसांस्कृतिक तथा आदिवासी जनजाति समुदायका योगदानकर्ताहरूलाई लामो समयसम्म ओझेलमा पारिरह्यो।
यसै पृष्ठभूमिमा, तामाङ समुदायका विभिन्न क्षेत्रका १०० जना प्रेरणादायी व्यक्तित्वहरूको जीवनयात्रालाई दस्तावेजीकरण गर्दै प्रकाशनको अन्तिम तयारीमा रहेको ‘म्हेन्दोला फोले : सय व्यक्तित्व, सय कथा’ पुस्तक एउटा साधारण कृति मात्र होइन, यो तामाङ पहिचान र समकालीन इतिहासको एक ऐतिहासिक माइलस्तम्भ हो। तामाङ भाषामा ‘म्हेन्दोला फोले’ ले नयाँ पालुवा वा कोपिला फुल्ने सकारात्मक ऊर्जा र समृद्धिको प्रतीकलाई जनाउँछ। यो कृतिले तामाङ समुदायभित्रका प्रतिभा, संघर्ष र सफलताका कथालाई समेटेर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा एउटा बलियो सांस्कृतिक तथा सामाजिक छाप छाड्ने निश्चित छ।
२. बहुआयामिक योगदानको जीवन्त सङ्ग्रह
नेपाली समाजमा तामाङ समुदायको उपस्थिति प्राचीन र ऐतिहासिक छ। तर, आधुनिक नेपालको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक संरचनामा तामाङ समुदायले पुर्याएको बहुआयामिक योगदानलाई अझै पनि पूर्ण रूपमा पहिचान र मूल्याङ्कन गर्न बाँकी नै छ। ‘म्हेन्दोला फोले’ ले यही अभावलाई पूर्ति गर्ने प्रयास गरेको छ।
पुस्तकभित्र समेटिएका १०० व्यक्तित्वहरू कुनै एउटै घेरा वा क्षेत्रमा सीमित छैनन्। यस पुस्तकमा समेटिएका व्यक्तित्वहरूमा अभिनेता बुद्धि तामाङ, व्यवसायी दान तामाङ, गायक मिलन लामा, गायक तथा संगीतकार चन्द्रकुमार मोक्तान, गायिका इन्दिरा गोले, गायक, संगीतकार तथा गीतकार फुलकुमार बम्जन, अभियन्ता चरिमाया तामाङ, नेपाल तामाङ घेदुङका पूर्वअध्यक्ष मोहन गोले, पत्रकार सुवास योन्जन, चलचित्र निर्देशक दिपेन्द्र लामा, अभिनेता कुइसाङ लामा, तेमाल गाउँपालिकाका वडा अध्यक्ष विष्णुबहादुर तामाङ, गीतकार, गायक तथा संगीतकार जीवन बम्जन, गायक तथा संगीतकार उर्गेन दोङ, सांसद तथा पूर्वमन्त्री तिर्थ लामा, वैदेशिक रोजगार उद्धार नेपालका अध्यक्ष इन्द्रलाल गोले, गायक तथा संगीतकार रोज मोक्तान, राजनीतिकर्मी स्मिता लामा, अभियन्ता तथा अनुसन्धानकर्ता खोजराज गोले र गायक विजय लामा रहेका छन्।
यस्तै गायक संजिव योन्जन, कर्म दोङ, सागर एस वाइबा, व्यवसायी फुलकुमार लामा, गायिका तथा समाजसेवी गोमा योन्जन, पाँचखाल नगरपालिकाका वडा अध्यक्ष संजय लामा, इन्जिनियर तथा पाइलट रत्न लामा, अभिनेत्री, निर्देशक तथा निर्मात्री रञ्जिता लामा, नायक कुमार मोक्तान, गायक मकरबहादुर योन्जन, राष्ट्रिय घेदुङका महासचिव प्रविण कुमार बल, नायक तथा निर्देशक अमिर दोङ, गायक तथा संगीतकार विश्व दोङ, चलचित्र निर्देशक निमा लामा, पूर्वमन्त्री तथा राजनीतिकर्मी सूर्यमान दोङ, लेखक तथा अनुसन्धानकर्ता अजितमान तामाङ, नायिका, निर्देशक तथा निर्माता सुकुमाया मोक्तान, उत्प्रेरक विकाश देव योन्जन, मिस तामाङ २०२४ रिया लामा स्याङतान तथा गायक उत्तर लामा पनि पुस्तकमा समेटिएका छन्।
त्यसैगरी चलचित्र निर्देशक केबी घिसिङ, गायिका रेश्मा बम्जन, गायक, संगीतकार तथा नेपाल तामाङ कलाकार संघका अध्यक्ष विशाल काल्तान, गायक, संगीतकार तथा लेखक प्रदीप बम्जन, संगीतकार तथा गायक सुशन लामा, संगीतकार तथा निर्देशक विनायक तामाङ, नेपाल तामाङ घेदुङका पूर्वअध्यक्ष कुमार घिसिङ, पत्रकार हिरोज लोप्चन, लामा थुप्तेन शोइपा, लामा ङवाङ लोप्चन तामाङ, चलचित्र निर्माता प्रबल सोनाम घिसिङ, पर्वतारोही शर्मिला लामा स्याङतान, गायक तथा अभियन्ता धिरज राई, वित्त व्यवसायी राजु लामा, गीतकार कुमार स्याङबा, वरिष्ठ गायक तथा संगीतकार चन्द्रकुमार दोङ, संगीतकार मिलन मोक्तान, समाजसेवी कुमार दोङ तामाङ, लेखक तथा अनुसन्धानकर्ता रविन्द्र तामाङ, गायक तथा संगीतकार निमा दोङ तामाङ, चलचित्र निर्देशक रुपेश तामाङ र अमर लामा रहेको छ।
पुस्तकमा मिस तामाङ २०२१ सफलता थिङ, गायिका सुमिना लो, पर्यटन व्यवसायी तिलक लामा, गायिका शशिकला मोक्तान, संगीतकार कुवेर सिं दोङ, गायक तथा संगीतकार सानुबाबु घिसिङ, सञ्चारकर्मी तथा निर्देशक फूलमान बल, संगीतकार प्रकाश गुरुङ, रेडियो नेपालका पूर्वकार्यकारी निर्देशक अमरध्वज लामा, पारा तेक्वान्दो प्रशिक्षक कविराज नेगी लामा, रेडियोकर्मी रमिता लामा, गीतकार तथा समाजसेवी तेन्जी पाख्रिन, गायिका निर्मला घिसिङ, रामला पाख्रिन, लक्ष्मी स्याङतान, गायक योगेश लामा, मानवशास्त्री डा. मुक्तसिं तामाङ, गायक बाबु जिम्बा, गीतकार प्रकाश ब्लोन, लेखक, वरिष्ठ सञ्चारकर्मी तथा अभियन्ता प्रतिक ङ्गेसुर तामाङ, कुमारी तामाङ, खेन्पो पाल्साङ नोर्बु बम्जन, मिस तामाङ २०२५ अन्जु थोकर, अभिनेता तथा लेखक दिलिप तामाङ ‘हुरहुर’, चिकित्सक डा. निराजन तामाङ, पत्रकार विष्णु दोङ, राजनीतिज्ञ, सांसद तथा लेखक परशुराम तामाङ, नेपाल तामाङ पत्रकार संघका अध्यक्ष नेत्र तामाङ, गायिका सुनिता बल, गायक संजोक योन्जन, अभियन्ता शर्मिला वाइबा, टुल्कु साङ्गे शेडुप तेन्जिन रेम्पोछे, पूर्वमन्त्री तथा राजनीतिकर्मी शेरबहादुर तामाङ, गायक, संगीतकार तथा निर्देशक रोशन फ्युबा, टिकटकर मनिष लामा, उर्गेन छ्योइफेल लामा, सविता आचार्य र समाजसेवी अनु तामाङलाई पनि समावेश गरिएको छ।
यी विविध क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूको उपस्थितिबाट यो प्रस्ट हुन्छ कि तामाङ समुदाय केवल श्रम र परम्परागत पेसामा मात्र सीमित छैन; बरु यस समुदायका व्यक्तिहरूले आधुनिक प्रविधि, उड्डयन, चिकित्सा, मानवशास्त्र, सञ्चार, खेलकुद (पारा तेक्वान्दो प्रशिक्षक कविराज नेगी लामा) र अन्तर्राष्ट्रिय उद्यमशीलतामा समेत नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्।
३. संघर्षबाट सफलतासम्म : युवा पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत
‘म्हेन्दोला फोले’ पुस्तकको सबैभन्दा सबल पक्ष यसको उत्प्रेरणात्मक स्वरूप हो। पुस्तकमा केवल सफलताको उचाइलाई मात्र देखाइएको छैन, बरु त्यो उचाइमा पुग्नका लागि ती १०० व्यक्तित्वहरूले भोग्नुपरेको कठोर संघर्ष, सामाजिक विभेद, आर्थिक अभाव र निरन्तरको साधनालाई पनि उजागर गरिएको छ।
आजको युवा पुस्ता, जो अवसरको खोजीमा दिग्भ्रमित भइरहेको छ वा वैदेशिक रोजगारीको यात्रामा होमिन बाध्य छ, उनीहरूका लागि आफ्नै माटो र समुदायका अग्रजहरूको कथा एउटा नयाँ ऊर्जा बन्न सक्छ। मानव बेचबिखनविरुद्धको अभियान्ता बनेर अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार विजेता बनेकी चरिमाया तामाङको साहस होस् या खेलकुदको माध्यमबाट ह्विलचेयरमै बसेर देशको नाम उँचो पार्ने पारा तेक्वान्दो प्रशिक्षक कविराज नेगी लामाको लगनशीलता—यी कथाले हरेक युवालाई प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि हिम्मत नहात्न सिकाउँछन्। आफ्नै समुदायका व्यक्तिहरूले हासिल गरेको सफलताले युवाहरूमा “हामी पनि सक्छौं” भन्ने आत्मविश्वास पैदा गर्छ।
४. अभिलेखीकरणको महत्त्व र राज्यको दायित्व
नेपाल जस्तो बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक देशमा इतिहास र संस्कृतिको संरक्षण केवल मौखिक परम्परामा आधारित हुनु पर्याप्त हुँदैन। समयको परिवर्तनसँगै लिखित दस्ताबेजीकरणको महत्त्व बढेर गएको छ। यदि हामीले हाम्रा अग्रज र समकालीन योगदानकर्ताहरूको दस्ताबेजीकरण गरेनौं भने, भोलिका दिनमा इतिहास विकृत हुने वा हराएर जाने जोखिम रहन्छ।
‘म्हेन्दोला फोले’ को प्रकाशनले यो देखाएको छ कि नागरिक समाज र गैरसरकारी तहबाट पनि समुदायको इतिहास संरक्षणमा कति महत्त्वपूर्ण काम गर्न सकिन्छ। तर, यस्तो महान् कार्यको दायित्व केवल संस्था वा व्यक्ति विशेषको मात्र हुनु हुँदैन। राज्यका अङ्गहरू, विशेष गरी संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय, प्रज्ञा-प्रतिष्ठानहरू, र स्थानीय सरकारहरूले यस्ता खोजमूलक र इतिहास संरक्षण गर्ने कृतिहरूलाई प्राथमिकताका साथ सहयोग र प्रवर्द्धन गर्नु पर्दछ।
स्थानीय पाठ्यक्रमहरूमा यस्ता प्रेरणादायी व्यक्तित्वहरूको जीवनी समावेश गर्ने, सार्वजनिक पुस्तकालयहरूमा यस्ता कृतिहरू उपलब्ध गराउने, र अनुसन्धानकर्ताहरूलाई सहयोग गर्ने नीति राज्यले लिनुपर्छ।
५. एक सांस्कृतिक पुनर्जागरण
‘म्हेन्दोला फोले : सय व्यक्तित्व, सय कथा’ पुस्तक प्रकाशनको यो अभियान तामाङ समुदायका लागि एउटा गहकिलो क्रियसन हो। यसले तामाङ समुदायको समकालीन इतिहासलाई प्रमाणिक रूपमा लिपिबद्ध गर्दै आउने पुस्ताहरूका लागि एउटा समृद्ध सम्पदा हस्तान्तरण गर्नेछ।
यस ऐतिहासिक कार्यको परिकल्पना गर्ने, खोज-अनुसन्धान गर्ने, सम्पादन गर्ने तथा पुस्तक प्रकाशनको तयारीमा जुट्ने सम्पूर्ण टोली र प्रकाशन गृह बधाईका पात्र छन्। यसैगरी पुस्तकमा समेटिनुभएका १०० जना सम्पूर्ण आदरणीय व्यक्तित्वहरूप्रति हार्दिक सम्मान व्यक्त गर्दै उहाँहरूको थप सफलताको कामना गर्दछौं।
यो कृतिले नेपाली साहित्य, इतिहास र संस्कृतिमा एउटा विशेष स्थान बनाउनेछ र अन्य सीमान्तकृत तथा विभिन्न जनजाति समुदायहरूलाई पनि आफ्ना अग्रजहरूको योगदानलाई यसरी नै अभिलेखीकरण गर्न प्रेरित गर्नेछ भन्ने हामीले विश्वास लिएका छौं। ‘म्हेन्दोला फोले’ को सफलता र भव्य प्रकाशनका लागि हार्दिक शुभकामना!
