-कुबेर दोङ तामाङ
नेपाल-तिब्बत सीमावर्ती साधना पीठ तेमाल र यारीनग डाँडा: तोङसोम कुण्डको पुरातात्विक, शास्त्रोक्त तथा सांस्कृतिक महत्त्व,
खोजमूलक लेख– “बौद्ध दर्शन, पुरातात्विक अभिलेख तथा इतिहास”
मङ्गलाचरण श्लोक:
“ओम स्वास्ती महासंक्रान्ति ज्ञानको मायाजालकाय । नेपाल–तिब्बत राज्य अधिष्ठित साधना स्थान ।“
“तीन कालका एकिकृत बुद्ध पद्मसम्भव । चौथो अविभाज्य रत्न, सदा पूजिन्छ ।“
तेमाल यारीनग डाँडास्थित तोङसुम कुण्डमा स्थापित ऐतिहासिक ताम्रपत्रको आरम्भिक स्तुति
१. भूमिका तथा विषय प्रवेश
हिमाली बौद्ध वज्रयान परम्परामा गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) को योगदान अद्वितीय र सर्वोपरी मानिन्छ। आठौँ शताब्दीमा तिब्बतमा सद्धर्मको ज्योति फैलाउनुअघि तथा तिब्बतका धर्मराज ठिसोङ देउचेनसँगको ऐतिहासिक भेटघाटपूर्व गुरु रिन्पोछेले नेपालका विभिन्न पवित्र गुफा, पर्वत र उपत्यकाहरूमा गहन साधना गर्नुभएको इतिहास सर्वविदितै छ। यीमध्ये नेपालको मध्य-पहाडी भूभागमा अवस्थित काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तेमाल क्षेत्र र त्यहाँ रहेको यारीनग डाँडा (तोङसोम कुण्ड) एक अत्यन्त रहस्यमयी, शक्तिपुञ्ज तथा ऐतिहासिक सिद्धपीठका रूपमा स्थापित छ।
हालै काभ्रे तेमाल गाउँपालिकामा अवस्थित बौद्ध धार्मिक तीर्थस्थल यारीनग डाँडाको “तोङसोम कुण्ड“ (त्रिकोण आकारको तीनवटा स्वउत्पत्ति कुण्ड) मा एक ऐतिहासिक ताम्रपत्र स्थापना गरिएको छ। मूल गुरु ङ्हावाङ द्रोमरद्वारा विस्तृत रूपमा बयान गरिएको तथा विभिन्न शास्त्रीय स्रोतहरूको आधारमा अनुसन्धान गरी कुँदिएको यो अभिलेख केवल एउटा धातुको पत्र मात्र नभई नेपालको हिमाली बौद्ध इतिहास, भू-सांस्कृतिक महत्त्व र तेमाल क्षेत्रको प्रामाणिकता उजागर गर्ने एक अमूल्य दस्ताबेज हो। प्रस्तुत खोजमूलक सम्पादकीय लेखमा उक्त ताम्रपत्रको पाठ, ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका ग्रन्थहरू, भौगोलिक विशेषता र आधुनिक पुनर्जागरणको बहुआयामिक विश्लेषण गरिएको छ।
२. शास्त्रोक्त तथा ऐतिहासिक प्रामाणिकता: माङ्युल र यारीनग क्षेत्र
बौद्ध वज्रयान साहित्यका निष्णात विद्वान तथा सर्वज्ञ लोङ्चेन रब्जम (१३०८–१३६४ ई.) ले आफ्ना कालजयी ग्रन्थहरू विशेष गरी ‘ड्यिथिग् याजी‘ (चार हृदय सार / Nyingthig Yabshi) मा यारीनग पर्वतमालाको भौगोलिक अवस्थितिबारे स्पष्ट उल्लेख गर्नुभएको छ। लोङ्चेनपाका अनुसार:
“यारीनग पर्वतमाला माङ्युलको क्षेत्रमा पर्दछ।“
माङ्युल (Mangyul) क्षेत्र प्राचीन समयदेखि नै नेपाल र तिब्बतको सीमावर्ती भूभागसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको क्षेत्र हो। यसै शास्त्रीय आधारलाई पुष्टि गर्दै महान् गुरु महापण्डित नाम्डोल छिरिङ रिन्पोक्षेले पनि यारीनग पर्वत नेपालमै अवस्थित रहेको दृढताका साथ दाबी गर्नुभएको छ।
इतिहासका विभिन्न अभिलेख तथा प्राचीन ग्रन्थहरू अध्ययन गर्दा गुरु पद्मसम्भवकी प्रधान विद्याधरी/डाकिनी ल्हा च्याम् मन्धाराव तिब्बततर्फ आगमन हुनुअघि नेपालकै साधना स्थलमा रहनुभएको प्रस्ट हुन्छ। प्रामाणिक ग्रन्थहरूका अनुसार गुरु रिन्पोछेले यारीनगको घना जङ्गल तथा ओडारमा डाकिनी मन्धारावसँग लगातार तीन वर्षसम्म ‘खाडो ड्यिङ् थिग‘ (डाकिनी हृदय सार) को गूढ उपदेश साधना अभ्यास गर्नुभएको थियो। तत्पश्चात् मात्र तिब्बतका धर्मराज ठिसोङ देउचेनको निमन्त्रण स्वीकार गरी उहाँ तिब्बततर्फ प्रस्थान गर्नुभएको हो।
तेमाल नामको व्युत्पत्ति तथा ऐतिहासिक नामाकरण:
स्थानीय तथा हिमाली परम्परा अनुसार तेमाल शब्द भोट-तिब्बती भाषाको ‘तेर्माङ‘ (གཏེར་མང༌) शब्दबाट अपभ्रंश भएको मानिन्छ, जसको अर्थ “धेरै निधि वा गुप्त खजाना (Terma) भएको स्थान“ हुन्छ। प्राचीन समयमा यस ठाउँलाई ‘कालो यक्षको स्थल‘ (Black Yaksha Realm) का रूपमा पनि चिनिन्थ्यो, जसलाई गुरु पद्मसम्भवले आफ्नो तान्त्रिक शक्तिद्वारा शान्त पारी पावन साधना पीठमा रूपान्तरण गर्नुभएको थियो।
३. प्राकृतिक सौन्दर्य तथा पावन भौगोलिक स्वरूप (मण्डल संरचना)
यारीनग डाँडा र तोङसोम कुण्ड क्षेत्र प्राकृतिक एवं आध्यात्मिक दुवै दृष्टिले अद्वितीय मानिन्छ। ताम्रपत्रमा वर्णित भौगोलिक स्वरूप अनुसार यो स्थान सर्वगुण सम्पन्न छ। यहाँको आकाश अत्यन्त फराकिलो छ भने सूर्य चाँडै उदाउने र ढिलो अस्ताउने भएकाले यहाँ प्राकृतिक ऊर्जाको प्रवाह प्रबल रहन्छ। सांसारिक कोलाहल, व्यर्थ व्यस्तता र अशान्तिबाट टाढा रहेकाले यो क्षेत्र ध्यान, विपश्यना र उपदेश अभ्यास गर्ने साधकहरूका लागि सर्वश्रेष्ठ तीर्थस्थल हो।
क. प्राकृतिक मण्डल र जल-अर्पण स्वरूप
यस पावन यारीनग स्थलको प्राकृतिक बनावट आफैँमा एक दिव्य मण्डल (Mandala) जस्तै छ। यस स्थलको पछाडिबाट विशाल सुनकोशी नदी र अगाडिबाट रोशी खोला निरन्तर प्रवाहित भइरहेका छन्। दायाँ र बायाँ दुवै तर्फबाट नदीहरू बगेर मध्य भागमा रहेको यारीनग डाँडालाई जल चढाउने (अर्घ्य अर्पण गर्ने) प्राकृतिक स्वरूप सिर्जना भएको छ।
ख. त्रिकोण तोड्सुम कुण्ड (अमृत जल)
गुफाको नजिकै त्रिकोण आकारमा निर्मित तीनवटा अत्यन्त सफा प्राकृतिक जलाधारहरू रहेका छन्, जसलाई ‘तोड्सुम कुन्डक‘ वा‘तोङसोम कुण्ड‘ भनिन्छ। यी कुण्डहरूमा बग्ने जललाई साक्षात अमृत मानिन्छ, जसको आचमन र स्पर्शले शारीरिक तथा मानसिक व्याधिहरू शमन हुने धार्मिक विश्वास छ।
ग. दिव्य वनस्पति, चराचुरुङ्गी र बोधचित्त
यस क्षेत्रमा आयुर्वेदका महान् वनस्पति ‘औषधिका राजा’ मानिने अमला, हर्रो र बर्रो प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्। साथै, बौद्ध परम्परामा जपमालाका लागि विश्वकै सर्वश्रेष्ठ मानिने ‘बोधचित्त‘ (Bodhichitta Seeds) को उत्पत्ति र सर्वोत्कृष्ट उत्पादन यही तेमाल क्षेत्रमा हुनु आफैँमा गुरु रिन्पोछेको सिद्धिको प्रत्यक्ष प्रमाण मानिन्छ। विभिन्न औषधीय वनस्पति, सल्लाका वृक्षहरू र दुर्लभ प्रजातिका चराचुरुङ्गीहरूको बासस्थानले गर्दा यो डाँडा जैविक विविधता र आध्यात्मिक शान्तिको सङ्गम बनेको छ।
तेमाल यारीनग क्षेत्रको भौगोलिक तथा सांस्कृतिक सूचक तालिका:
४. ऐतिहासिक लामा तथा तान्त्रिक परम्पराको निरन्तरता
प्राचीन कालदेखि नै उच्च कोटीका सिद्ध लामाहरूले यारीनग डाँडामा पुगेर साधना गरेका ऐतिहासिक प्रमाणहरू उपलब्ध छन्:
१६ औँ शताब्दी: उत्तर निधिका प्रख्यात विद्वान सिद्धी गुरु टुल्कु क्षाग्दोर नोर्बु (Rigzin Chokden Nyingpo Lineage) ले यस ठाउँमा आएर लामो समयसम्म गहन साधना गर्नुभएको थियो।
१८ औँ शताब्दी: उहाँका वंशज तान्त्रिक ग्यालवाङ दोर्जे ले यस स्थानको आध्यात्मिक महिमा र पवित्रताको प्रशंसा गर्दै विस्तृत ग्रन्थ/प्रशस्ति लेख्नुभयो।
उहाँका वंशज तान्त्रिकहरूको निरन्तर साधना परम्परा आजसम्म पनि तेमाल क्षेत्रमा जीवितै रहेको पाइन्छ, जसले यस स्थानको आध्यात्मिक ऊर्जालाई युगौँदेखि प्रज्वलित राखिरहेको छ।
५. आधुनिक पुनर्जागरण, मूर्ति स्थापना तथा प्राण प्रतिष्ठा (२०८१/२०८२)
त्रिकोण आकारको आश्चर्यजनक स्वउत्पत्ति तोड्सुम कुण्ड रहेको स्थानमा तीन तले ओडार रहेको छ। उक्त ओडारको बीच तल्लाको गुफामा पुरानो गुम्बासँगै ऐतिहासिक पुनरुत्थानको कार्य आरम्भ गरियो।
क. निर्माण पहल र मूर्ति स्थापना
नामडोलिङका लामा कोडपो दावा, नामडोलिङका पूर्व लामा/ठोम्गे चे ग्याछो छाङ तथा व्यापारी कालजाङ दोर्जे — दुईजनाको मुख्य पहलमा भोट पात्रो अनुसार काठ पुरुष मेघ वर्ष (Wood Male Dragon Year) को १० औँ महिना (सन् २०२४ डिसेम्बर) बाट जीर्णोद्धार तथा निर्माण कार्य थालनी गरिएको थियो। उहाँहरूले आफ्नै निजी स्रोत तथा शुभचिन्तकहरूको सहयोग जुटाएर निम्न दिव्य मूर्तिहरू निर्माण एवं स्थापना गर्नुभयो:
1. गुरु पद्मसम्भव (छोके दोर्जे): ७ फिट अग्लो, सुन जडित तामाको आकर्षक एवं भव्य मूर्ति।
2. डाकिनी देवीहरू: ३ फिट अग्ला एक जोडी डाकिनी देवीहरू — डाकिनी मन्धाराव र खाडो येशे क्षोग्यालका कलात्मक मूर्तिहरू।
ख. मङ्गलमय प्राण प्रतिष्ठा (रब्ने) समारोह
यी पवित्र मूर्तिहरूको प्राण प्रतिष्ठा (Rabney) भोट पात्रो २१५२ को तेस्रो महिनाको १० तिथि अर्थात् वि.सं. २०८२ वैशाख २५ गते(मई २०२५) मा अत्यन्त भव्य रूपमा सम्पन्न भयो। पूजनीय गुरु महापण्डित खेन्छेन नाम्डोल छेरिङ रिन्पोछे ज्यूको प्रमुख अगुवाइमा टुल्कु, खेन्पो, लोपोन, भिक्षु, आनी तथा सयौँ उपासक-उपासिकाहरूको उपस्थितिमा वैदिक एवं वज्रयानी परम्परा अनुसार प्राण प्रतिष्ठा कार्य सम्पन्न गरिएको थियो।
६. सम्पादकीय विश्लेषण तथा भावी संरक्षणका रणनीतिक सिफारिसहरू
यारीनग डाँडाको तोङसोम कुण्डमा स्थापित यो ताम्रपत्र केवल विगतको स्मरण मात्र होइन, यसले नेपालको राष्ट्रिय पहिचान र हिमाली बौद्ध सभ्यताको मौलिकतालाई विश्वसामु उजागर गर्दछ। तेमाल क्षेत्र गुरु पद्मसम्भवको प्रत्यक्ष स्पर्श, साधना र बोधिचित्तको जन्मभूमि भएकाले यसको एकीकृत विकास र संरक्षण हुनु अपरिहार्य छ। सम्पादकीय दृष्टिकोणबाट देहायका कदमहरू तत्काल चालिनु आवश्यक देखिन्छ:
1. पुरातात्विक तथा ऐतिहासिक अनुसन्धान:
नेपाल सरकारको पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय तथा स्थानीय तेमाल गाउँपालिकाले संयुक्त रूपमा यारीनग, ग्योइखार, र तोङसोम कुण्डका गुफा तथा शिलालेखहरूको प्रामाणिक अध्ययन-अनुसन्धान गरी अभिलेखीकरण गर्नुपर्छ।
2. आध्यात्मिक पर्यावरण–पर्यटन (Eco-Religious Tourism):
यारीनग क्षेत्रको प्राकृतिक सुन्दरता, सल्लाका जङ्गल, जडीबुटी (अमला, हर्रो, बर्रो) र सुनकोशी-रोशीको प्राकृतिक मण्डललाई असर नपर्ने गरी व्यवस्थित पदमार्ग, ध्यान केन्द्र र सूचना पाटीहरूको निर्माण गरिनुपर्छ।
3. बोधिचित्त र स्थानीय अर्थतन्त्रको प्रवर्द्धन:
तेमालको पहिचान बनेको बोधिचित्तको व्यावसायिक तथा धार्मिक महत्त्वलाई विश्वबजारमा चिनाउँदै स्थानीय जनसमुदायको जीवनस्तर उकास्ने नीति बनाइनुपर्छ।
4. अभिलेख तथा ताम्रपत्रको भौतिक संरक्षण:
तोङसोम कुण्डमा राखिएको ताम्रपत्र र स्वउत्पत्ति पत्थरहरूलाई मौसमी प्रभाव (घाम, पानी) बाट जोगाउन सिसा वा सुरक्षित फ्रेममा संरक्षण गरिनुपर्छ।
७. काभ्रेको तेमालस्थित यारीनग डाँडा र तोङसोम कुण्ड वज्रयान बौद्ध धर्मको एक देदीप्यमान नक्षत्र हो। तीन कालका बुद्ध गुरु पद्मसम्भव र डाकिनी मन्धारावले तीन वर्षसम्म गहन साधना गरी ‘खाडो ड्यिङ् थिग’ उपदेश उजागर गर्नुभएको यो स्थान विश्वभरका बौद्ध धर्मालम्बीहरूका लागि एक सर्वोच्च तीर्थस्थल हो।
नयाँ स्थापित ताम्रपत्रले यसको ऐतिहासिक प्रामाणिकतालाई पुनर्जीवन दिएको छ। यस पावन साधना स्थलको प्रचार-प्रसार, संरक्षण र सम्बद्र्धन गर्नु हामी सबैको साझा धार्मिक तथा सांस्कृतिक कर्तव्य हो।
सम्पादकीय प्रस्तुति: बौद्ध इतिहास तथा पुरातात्विक अध्ययन मञ्च, नेपाल
आधार ग्रन्थ/स्रोत: यारीनग डाँडा तोङसोम कुण्ड ताम्रपत्र, मूल गुरु ङ्हावाङ द्रोमर, सर्वज्ञ लोङ्चेनपाको ‘ड्यि थिग् याजी’, तथा खेन्छेन नाम्डोल छिरिङ रिन्पोछेको शोधपरक उपदेश।
तोङसुम कुन्ड
