कुलमान घिसिङ र ‘उज्यालो नेपाल पार्टी : राजनीतिक दृष्टिकोण, निर्वाचनको धक्का र भविष्यको सम्भावना

(A Socio-Political Assessment of Managerial Populism, Ethno-Regional Dynamics, and Future Trajectories in Nepal)

-कुबेर दोङ

१. परिचय तथा पृष्ठभूमि (Introduction and Background)

नेपालको आधुनिक सामाजिक-आर्थिक इतिहासमा कुलमान घिसिङ एउटा यस्तो नाम हो, जसलाई जनताले “अँध्यारोबाट उज्यालो तर्फ डोर्‍याउने नायक” (The Architect of Light) को रूपमा चिन्दछन्। नेपाल विद्युत् प्राधिकरण (NEA) को प्रबन्ध निर्देशकको रूपमा दुई कार्यकाल सम्हाल्दै गर्दा उनले दशकौंदेखि जरा गाडेर बसेको लोडसेडिङ (दैनिक १८ घण्टासम्मको विद्युत् कटौती) लाई प्राविधिक, प्रशासनिक र व्यवस्थापकीय कौशलतामार्फत निर्मूल पारे। यो सफलता केवल एउटा सरकारी संस्थानको सुधार मात्र थिएन, बल्कि यसले नेपाली नागरिकमा राज्य र प्रणालीप्रति गुमेको विश्वास पुनः जागृत गराएको थियो।

तामाङ समुदाय (नेपालको ऐतिहासिक रूपमा सीमान्तकृत र उत्पीडित आदिवासी जनजाति) भित्र जन्मिएर राज्यको एउटा उच्च प्राविधिक र प्रशासनिक अंगमा सफल व्यवस्थापकको पहिचान बनाउनु आफैंमा एउटा ठूलो सामाजिक पूँजी (Social Capital) थियो। सेवा निवृत्त भएसँगै वा जागिरे जीवनको उत्तरार्धमा उनले आफ्नो यही छवि, लोकप्रियता र ‘डेलिभरी’ को इतिहासलाई संस्थागत गर्दै ‘उज्यालो नेपाल पार्टी‘ मार्फत मूलधारको राजनीतिमा प्रवेश गर्ने निर्णय गरे।

तथापि, प्रशासनिक र व्यवस्थापकीय सफलता सधैं राजनीतिक सफलतामा अनुवाद हुन्छ नै भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। हालै सम्पन्न २०८२फागुन २१ गते को निर्वाचनमा यस पार्टीले व्यवस्थापकीय रूपमा एउटै पनि सिट जित्न नसक्नु यसको ज्वलन्त उदाहरण बन्यो। तर, निर्वाचनको यो ठूलो धक्काका बाबजुद हाल बागमती प्रदेश लगायत देशका विभिन्न क्षेत्रमा उज्यालो नेपाल पार्टीमा पार्टी प्रवेशको लहर चलिरहेको देखिन्छ। यस विरोधाभासपूर्ण अवस्था (Electoral Defeat vs. Grassroots Expansion) लाई मध्यनजर गर्दै यो शोध-पत्रले पार्टीको सैद्धान्तिक अवधारणा, घोषणापत्रको मर्म, चुनावी असफलताका कारण, भविष्यको सम्भावना र यसले कुन वर्गका जनताको हितमा काम गर्छ भन्ने विषयमा केन्द्रित रहेर तथ्यपरक विश्लेषण प्रस्तुत गर्दछ।

२. ‘उज्यालो नेपाल पार्टी’ को सैद्धान्तिक अवधारणा र घोषणापत्रको विश्लेषण

उज्यालो नेपाल पार्टीको घोषणापत्र र यसको अवधारणा परम्परागत नेपाली दलहरू (जस्तै माओवादीको सर्वहारावाद, एमालेको जनताको बहुदलीय जनवाद वा कांग्रेसको लोकतान्त्रिक समाजवाद) भन्दा फरक धारमा उभिएको देखिन्छ। यसको मूल दर्शनलाई “प्राविधिक–व्यवस्थापकीय समाजवाद” वा “सुशासनमुखी लोकतन्त्र“ भन्न सकिन्छ।

क) घोषणापत्रका मुख्य स्तम्भहरू:

 ऊर्जा र पूर्वाधार आत्मनिर्भरता: घोषणापत्रको केन्द्रविन्दु नेपालको जलविद्युत्, नवीकरणीय ऊर्जा र प्राकृतिक स्रोतको अधिकतम उपयोग गरी मुलुकलाई ‘गार्हस्थ्य र औद्योगिक’ रूपमा पूर्ण आत्मनिर्भर बनाउनु हो। कुलमान घिसिङले प्राधिकरणमा देखाएको ‘उज्यालो मोडल’ लाई नै समग्र राज्य संचालनमा लागू गर्ने परिकल्पना यसमा छ।

 दक्षता र सुशासन (Efficiency and Meritocracy): राजनीतिमा नातावाद र कृपावाद (Nepotism) को अन्त्य गरी प्राविधिक विशेषज्ञता (Expertise) भएका व्यक्तिहरूलाई नीति निर्माणमा ल्याउने।

 पूँजी निर्माण र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र: रेमिट्यान्समा आधारित अर्थतन्त्रलाई विस्थापित गर्दै देशभित्रै ऊर्जामा आधारित उद्योग, हरित यातायात र कृषि आधुनिकीकरणमार्फत रोजगारी सिर्जना गर्ने।

 सामाजिक न्याय र समावेशीकरण: तामाङ लगायत उत्पीडित आदिवासी, जनजाति, र पिछडिएको क्षेत्रको पहिचान र आर्थिक सशक्तीकरणलाई जोड दिने, तर उग्र जातीयता भन्दा ‘आर्थिक समृद्धि मार्फत सामाजिक न्याय’ को नीति लिने।

घोषणापत्रको मिहीन अध्ययन गर्दा, यसले नेपाली जनताको तत्कालको आवश्यकता—जस्तै रोजगार, भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन र गुणस्तरीय पूर्वाधारलाई सम्बोधन गर्न खोजेको देखिन्छ। यो घोषणापत्र राजनीतिक गफ भन्दा पनि ‘प्रोजेक्ट रिपोर्ट’ (Project Report) जस्तो बढी व्यावहारिक र कार्यमुखी (Action-Oriented) देखिन्छ।

३. २०८२ फागुन २१ को निर्वाचनमा शून्य सिट (Zero Seat) को तथ्यपरक विश्लेषण

कुलमान घिसिङ जत्तिको लोकप्रिय र निष्कलंक छवि भएको व्यक्ति नेतृत्वमा हुँदाहुँदै पनि २०८२ को चुनावमा पार्टीले एउटै सिट पनि हासिल गर्न नसक्नुका पछाडि गम्भीर राजनीतिक, सांगठनिक र रणनीतिक कारणहरू छन्:

क) सांगठनिक संरचनाको अभाव (Lack of Grassroots Organization)

नेपालको निर्वाचन प्रणाली (विशेष गरी पहिलो हुने निर्वाचित हुने – FPTP प्रणाली) मा केवल ‘सेलिब्रेटी छवि’ वा सामाजिक सञ्जालको क्रेजले मात्र चुनाव जित्न सकिँदैन। चुनाव जित्नका लागि टोल, वडा र गाउँ तहसम्म बलियो बुथ कमिटी, भ्रातृ संगठन र क्याडर (Cadre-based network) आवश्यक पर्छ। उज्यालो नेपाल पार्टी चुनावको मुखमा मात्र दर्ता र सक्रिय भएकाले यसको सांगठनिक सञ्जाल पुराना स्थापित दलहरू (कांग्रेस, एमाले, माओवादी) को तुलनामा अत्यन्तै कमजोर वा शून्यप्रायः थियो।

ख) व्यवस्थापक (Manager) र राजनीतिज्ञ (Politician) बीचको कार्यगत भिन्नता

कुलमान घिसिङ एक उत्कृष्ट ‘व्युरोक्र्याट’ र ‘म्यानेजर’ हुन्। कर्मचारीतन्त्रमा आदेश र नियन्त्रण चल्छ, जहाँ उनले आफ्नो क्षमता देखाए। तर, राजनीतिमा ‘सहमति निर्माण’ आम जनतासँगको दैनिक राजनीतिक उठबस, गठबन्धनको खेल र जटिल सामाजिक-जातीय समीकरण मिलाउनुपर्ने हुन्छ। यो संक्रमणकालीन राजनीतिक कलामा पार्टी तत्कालै अभ्यस्त हुन सकेन।

ग) चुनावी रणनीतिको कमजोरी र स्रोतको अभाव

मुलुकको निर्वाचन अत्यधिक खर्चिलो र साधन-स्रोत सम्पन्न हुँदै गएको सन्दर्भमा, उज्यालो नेपाल पार्टीसँग कर्पोरेट वा परम्परागत राजनीतिक च्यानलबाट आउने वित्तीय स्रोतको अभाव थियो। साथै, अन्य दलहरूसँग चुनावी तालमेल वा गठबन्धन नगरी एक्लै मैदानमा उत्रिँदा मत विभाजन भयो र पार्टीले सिट जित्न सकेन।

घ) ‘तामाङ’ पहिचान र राष्ट्रिय छविको अन्तर्विरोध

कुलमान घिसिङलाई तामाङ समुदायले आफ्नो ‘ग्लोबल र नेसनल आइकन’ मान्छ। तर, निर्वाचनको समयमा परम्परागत ठूला दलहरूले यो पार्टीलाई ‘जातीय वा क्षेत्रीय दल’ को रूपमा ब्राण्डिङ गरिदिने प्रयास गरे, जसका कारण गैर-तामाङ वा पहाडी खस-आर्य र मधेशी मतदाताहरूमा केही हदसम्म संशय पैदा भयो। अर्कोतर्फ, तामाङ बाहुल्य क्षेत्रमै पनि पुराना दलहरूको पकड तोड्न पार्टीको सांगठनिक बल पुगेन।

४. निर्वाचनको पराजय र वर्तमान ‘पार्टी प्रवेशको लहर’: बागमती प्रदेशको विशिष्ट सन्दर्भ

निर्वाचनमा एउटा पनि सिट नआउनु र चुनाव लगत्तै विशेष गरी बागमती प्रदेश (जुन तामाङ समुदायको ऐतिहासिक थातथलो र बाहुल्य क्षेत्र पनि हो) लगायतका स्थानमा पार्टी प्रवेशको लहर चल्नु राजनीतिक रूपमा अत्यन्तै चाखलाग्दो परिघटना हो। यसका पछाडि निम्नलिखित सामाजिक र राजनीतिक कारणहरू छन्:

क) ठूला दलहरूप्रतिको तीव्र मोहभंग र असन्तुष्टि

२०८२ को निर्वाचनपछि बनेका सरकारहरूले पनि जनताका आधारभूत समस्या (महँगी, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार) समाधान गर्न नसकेपछि आम जनता र तल्लो तहका राजनीतिक कार्यकर्ताहरूमा पुराना दलहरूप्रति तीव्र निराशा छ। मानिसहरू एउटा यस्तो विकल्पको खोजीमा छन्, जसको नेतृत्व “परीक्षित र सफल” होस्। कुलमानको छवि सफा भएकाले मानिसहरू उनलाई दीर्घकालीन विकल्प देखिरहेका छन्।

ख) बागमती प्रदेशको जातीय र क्षेत्रीय चेतना

बागमती प्रदेशमा तामाङ, नेवार र उत्पीडित समुदायको ठूलो जनसंख्या छ। परम्परागत दलहरूले यी समुदायलाई केवल ‘भोट बैंक’ बनाएको तर नेतृत्व र नीति निर्माणमा उचित स्थान नदिएको गुनासो पुरानै हो। कुलमान घिसिङको रूपमा तामाङ समुदायले एक राष्ट्रिय कदको नेता पाएकाले, चुनावमा हारे पनि यो शक्तिलाई मर्न दिनु हुँदैन भन्ने भावनाका साथ बागमतीमा युवा र स्थानीय नेताहरू उज्यालो नेपाल पार्टीमा गोलबन्द भइरहेका छन्।

ग) “ढिलो बुझ्ने र ढिलो प्रतिक्रिया दिने” मतदाताको मनोविज्ञान

धेरै मतदाता र कार्यकर्ताहरूले चुनावको समयमा “यसको संगठन छैन, भोट खेर जान्छ” भनेर उज्यालो नेपाल पार्टीलाई भोट दिएनन्। तर, चुनावपछि उनीहरूलाई महसुस भयो कि यदि वैकल्पिक शक्तिलाई बलियो बनाउने हो भने आफैं पार्टीमा लाग्नुपर्छ। हाल भइरहेको पार्टी प्रवेश यही ‘पश्चात्ताप र आत्मबोध’ को परिणाम पनि हो।

५. उज्यालो नेपाल पार्टीको दृष्टिकोण र भावी दिशा (Vision and Future Trajectory)

यो पार्टीको भविष्य यस कुरामा निर्भर गर्दछ कि यसले आफ्नो ‘लज्जास्पद चुनावी पराजय’ बाट कस्तो पाठ सिक्यो र वर्तमानमा भइरहेको पार्टी प्रवेशको ऊर्जालाई कसरी संस्थागत गर्छ।

क) सम्भावित राजनीतिक परिदृश्यहरू (Scenarios):

 १. सांगठनिक सुदृढीकरण र स्थानीय निर्वाचन:

पार्टीले हाल भइरहेको प्रवेशको लहरलाई गाउँ र वडा तहसम्म कमिटीमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने देखिन्छ। आगामी स्थानीय तहको निर्वाचनमा केन्द्रित भएर तल्लो तहबाटै ‘पावर बेस’ निर्माण गर्नु आवश्यक छ। यदि यसो गर्न सकिएमा पार्टी आगामी स्थानिय र प्रदेश चुनाव सम्ममा बलियो राष्ट्रिय शक्तिको रूपमा उदाउन सक्छ।

 २. विचार मिल्ने शक्तिहरूसँग ध्रुवीकरण:

नेपालमा अहिले धेरै साना र वैकल्पिक धारका पार्टीहरू (जस्तै: हर्क सम्पाङको श्रम संस्कृति पार्टि, जनमत, नागरिक उन्मुक्ति वा अन्य सुशासनवादी समूह) रहेका छन्। उज्यालो नेपाल पार्टीले आफ्नो प्राविधिक र सुशासनको एजेन्डा नमारीकन अन्य दलहरूसँग मोर्चा वा एकता गरेर अघि बढेमा संसदमा सिधै हस्तक्षेपकारी भूमिका पाउन सक्छ।

 ३. केवल सेलिब्रेटी केन्द्रित पार्टीमै सीमित हुने:

यदि हालको प्रवेशलाई व्यवस्थित संगठनमा नढालिकन केवल कुलमान घिसिङको एकल भाषण र सेलिब्रेटी क्रेजमा मात्र सीमित राखियो भने, यो पार्टी अर्को चुनावसम्म निराशामा परिणत भएर विघटनको दिशामा जान सक्छ।

भावी दिशा तय गर्दा कुलमान घिसिङले आफूलाई केवल ‘विद्युत् विशेषज्ञ’ को घेराबाट बाहिर निकालेर देशको परराष्ट्र नीति, शिक्षा, स्वास्थ्य, र संघीयताका सवालमा स्पष्ट र परिपक्व राजनीतिक दृष्टिकोण सार्वजनिक गर्नु आवश्यक छ।

६. यस पार्टीले कुन तह (Level) को जनताको हितमा बढी काम गर्छ?

उज्यालो नेपाल पार्टीको नीति, घोषणापत्र र कुलमान घिसिङको कार्यशैलीको प्रकृति हेर्दा यसले मुख्यतया निम्नलिखित तीन तहका जनताको हितमा सबैभन्दा बढी काम गर्ने देखिन्छ:

१. निम्न-मध्यम वर्ग र श्रमजीवी जनता (The Lower-Middle and Working Class)

कुलमान घिसिङले प्राधिकरणमा रहँदा बिजुलीको महसुल घटाउने र गरिबका लागि निःशुल्क वा न्यून शुल्कमा विद्युत् उपलब्ध गराउने नीति लिएका थिए। राजनीतिमा पनि उनको पार्टीले राज्यका आधारभूत सेवा (बिजुली, खानेपानी, शिक्षा, स्वास्थ्य) लाई सर्वसुलभ र सस्तो बनाउने नीति राख्छ। यसले दैनिक श्रम गरेर खाने र महँगीको मारमा परेका निम्न-मध्यम वर्गलाई सिधै राहत पुग्छ।

२. युवा, प्राविधिक र उद्यमी वर्ग (Youth, Technocrats, and Entrepreneurs)

यो पार्टीको मूल मर्म नै ‘उत्पादन र रोजगारी’ हो। देशभित्रै ऊर्जा सस्तो बनाएर उद्योग धन्दा खोल्ने, डिजिटल अर्थतन्त्रलाई बढावा दिने र युवाहरूलाई वैदेशिक रोजगारी (खाडी मुलुक) मा जानबाट रोक्ने योजना यसको छ। त्यसैले, स्टार्टअप (Startups) गर्न चाहने युवाहरू, इन्जिनियर, डाक्टर, र उद्यमशील सोच भएका वर्गका लागि यो पार्टीको नीति सबैभन्दा बढी हितकारी सिद्ध हुनेछ।

३. ऐतिहासिक रूपमा सीमान्तकृत आदिवासी जनजाति (विशेष गरी तामाङ र बागमतीका उत्पीडित वर्ग)

कुलमान घिसिङ तामाङ समुदायका गौरव हुन्। उनको पार्टीले राज्यका हरेक अंगमा समावेशीकरण मात्र होइन, बरु आदिवासी जनजातिको आर्थिक मुक्ति र जल, जमिन, जंगलमाथिको अधिकारलाई प्राविधिक रूपमा सुनिश्चित गर्ने एजेन्डा बोकेको छ। पहिचानको नारालाई आर्थिक समृद्धिसँग जोड्न चाहने सीमान्तकृत वर्गका लागि यो पार्टी उपयुक्त प्लेटफर्म हुन सक्छ।

७. निचोड  (Conclusion)

कुलमान घिसिङको राजनीतिमा आगमन र ‘उज्यालो नेपाल पार्टी’ को गठनले नेपालको परम्परागत राजनीतिमा एउटा नयाँ र सकारात्मक तरंग ल्याएको सत्य हो। २०८२ फागुन २१ को निर्वाचनमा ब्यहोर्नुपरेको ‘शून्य सिट’ को नतिजाले पार्टीको सांगठनिक अपरिपक्वता र नेपाली राजनीतिको जटिल यथार्थलाई नग्न रूपमा उजागर गरिदियो। राजनीति केवल लोकप्रियताको जगमा मात्र चल्दैन, यसका लागि संगठन, विचार, र रणनीतिक चातुर्यता अनिवार्य हुन्छ भन्ने गतिलो पाठ यो निर्वाचनले सिकाएको छ।

तथापि, चुनाव लगत्तै बागमती प्रदेश लगायतका क्षेत्रमा देखिएको पार्टी प्रवेशको लहरले के पुष्टि गर्छ भने—जनतामा अझै पनि कुलमानको ‘डेलिभरी मोडेल’ र सुशासनको एजेन्डाप्रति ठूलो भरोसा छ। नेपाली जनता परम्परागत दलहरूको विकल्पको रूपमा एउटा ‘परीक्षित’ नेताको नेतृत्व स्वीकार गर्न तयार छन्।

यदि उज्यालो नेपाल पार्टीले चुनावी पराजयको आत्मसमीक्षा गर्दै, हाल भइरहेको जनलहरलाई बलियो र लोकतान्त्रिक सांगठनिक संरचनामा ढाल्न सक्यो, र आफ्नो एजेन्डालाई केवल ऊर्जामा मात्र सीमित नराखी समग्र राज्य सञ्चालनको मार्गचित्रका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्यो भने, यसको भविष्य अत्यन्तै उज्ज्वल छ। यो पार्टीले आगामी दिनमा नेपालमा “कामको राजनीति” (Politics of Performance) र “सुशासनमुखी विकास” को नेतृत्व गर्दै तल्लो तहका श्रमजीवी र मध्यम वर्गीय जनताको हितमा कोशेढुङ्गाको रूपमा काम गर्न सक्ने प्रवल सम्भावना देखिन्छ।

हाम्रो तर्फबाट पनि उज्यालो नेपाल पार्टिको उज्वल भविष्यको लागि हार्दिक शूभकामना व्यक्त गर्दछौं 🙏🏻