-कुबेर दोङ तामाङ
१. विषय प्रवेश र पृष्ठभूमि
कुनै पनि समुदायको अस्तित्व उसको भाषा, संस्कृति, इतिहास र उसको आफ्नै कथा भन्ने सामर्थ्यमा अडिएको हुन्छ। तर इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा राज्यको मूलधारबाट पछाडि पारिएका सीमान्तकृत समुदायहरूका लागि आफ्नो कथा आफैँ लेख्नु र त्यसलाई सर्वव्यापी बनाउनु एउटा पेचिलो चुनौती रहँदै आएको छ। नेपालको सन्दर्भमा बागमती प्रदेश र आसपासका क्षेत्रमा सघन बसोबास रहेको, आफ्नै समृद्ध संस्कृति, दर्शन र इतिहास भएको तामाङ समुदाय पनि लामो समयसम्म राज्यको संरचनात्मक उत्पीडन र भाषिक/सांस्कृतिक बहिष्करणको सिकार बन्यो।
यसै ऐतिहासिक र सामाजिक पृष्ठभूमिमा सञ्चारकर्मी, गायक तथा अभियन्ता सुनिल लामाको परिकल्पना र म्हेन्दोला फोलेफाउन्डेसनको आयोजनामा प्रकाशित कृति ‘म्हेन्दोला फोले : सय व्यक्तित्व : सय कथा (पोडकास्ट)’ केवल एउटा पुस्तक मात्र होइन, यो तामाङ समुदायको पछिल्लो सात दशकको सामाजिक, राजनीतिक, साङ्गीतिक र बौद्धिक यात्राको एउटा सजीव अभिलेख हो।
वि.सं. २०१६ मा हस्तलिखित ‘म्हेन्दो’ पत्रिकाबाट सुरु भएको तामाङ पत्रकारिताको साढे छ दशक लामो यात्रा, २०४७ मा नेपाल टेलिभिजनको ‘फूलबारी’ कार्यक्रम, २०६५ मा एनटिभी प्लसबाट सुरु भएको ‘म्हेन्दोला फोले’ टेलिभिजन कार्यक्रम हुँदै २०८० जेठदेखि आधुनिक ‘पोडकास्ट’ (Podcast) माध्यमसम्म पुगेको छ। परम्परागत मिडियाबाट आधुनिक न्यु मिडिया र अन्त्यमा श्रव्य-दृश्य (Audio-Visual) सामग्रीलाई पुस्तकाकार (Print Media) मा रूपान्तरण गर्ने यो अभ्यास नेपाली सञ्चार जगत्मै एउटा नवीन र उदाहरणीय प्रयोग हो।
२. सम्पादकीय कौशल र संरचनात्मक विश्लेषण
सम्पादकीय दृष्टिबाट हेर्दा पोडकास्टजस्तो तात्कालिक, सहज र मौखिक शैलीमा प्रस्तुत हुने संवादहरूलाई गम्भीर, पठनीय र अभिलेखयोग्य लिखित दस्तावेजमा ढाल्नु आफैँमा एउटा जटिल प्राविधिक तथा प्राज्ञिक कार्य हो। सम्पादकीय टोलीले यस पुस्तकमा प्रदर्शन गरेको कौशल र यसका संरचनात्मक विशेषताहरूलाई निम्न अनुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ,
‘एपिसोडिक’ वर्गीकरण र शीर्षक चयन:
पुस्तकमा १०० जना व्यक्तित्वका अन्तर्वार्ताहरूलाई पोडकास्टकै ‘एपिसोड’ (Episode) अनुसार मिलाएर प्रस्तुत गरिएको छ। प्रत्येक कथाको सुरुमा अतिथिले बोलेका गम्भीर र मर्मस्पर्शी भनाइहरूलाई मुख्य शीर्षक वा ‘कोट’ (Highlight Quote) को रूपमा प्रस्तुत गरिनुले पाठकको ध्यान सुरुमै खिच्न सफल हुन्छ। उदाहरणका लागि, डा. मुक्तसिंह तामाङको “तामाङसमुदायलाई गोरखाली लाहुरे बन्नसमेत बन्देज थियो”, मोहन गोलेको “हिन्दू परम्पराको चस्माले हामीलाई हेर्न मिल्दैन”, वा कुवेरसिंह दोङको “गीतसङ्गीत समुदायको अस्तित्व बचाउने मुख्य अस्त्र हो” जस्ता शीर्षकहरूले संवादको मूल वैचारिक धरातललाई स्पष्ट पार्छन्।
पात्र चयनको समावेशिता र दायरा:
सम्पादकीय टोलीले सय जना पात्र चयन गर्दा समुदायभित्रको बहुआयामिकतालाई विशेष ध्यान दिएको देखिन्छ। पुस्तकमा केवल चर्चित वा स्थापित अनुहारहरू मात्र छैनन्, राजनीतिज्ञ, प्राज्ञ, अनुसन्धानकर्ता, गायक, सङ्गीतकार, कलाकार, मानवअधिकारकर्मी, पूर्व-लडाकु, क्यान्सर विजेता, बौद्ध धर्मगुरु, सामाजिक अभियन्ता र गैर-तामाङ बौद्धिक व्यक्तित्वहरूलाई समेत बराबरी स्थान दिइएको छ। यसले पुस्तकलाई कुनै एउटा क्षेत्र वा घेरामा सीमित नराखी सिङ्गो समाजको ऐना बनाएको छ।
मौखिक भाषाको लिखित रूपान्तरण:
पोडकास्टमा बोलिने बोलीचालीको नेपाली र तामाङ भाषालाई पुस्तकमा उतार्दा यसको मौलिक स्वाद मर्न दिइएको छैन। यद्यपि, बोलिने भाषा र मानक लिखित भाषा (Standard Written Language) बीचको सन्तुलन मिलाउन केही ठाउँमा सम्पादकीय टोलीले थप मिहिनेत गर्न सक्ने ठाउँहरू विद्यमान छन्। कतिपय ठाउँमा व्याकरण र वाक्य गठनमा देखिएका सानातिना त्रुटिहरूलाई आगामी संस्करणहरूमा परिमार्जन गर्न सकिन्छ।
३. उद्देश्य र सामाजिक-ऐतिहासिक औचित्य
यस पुस्तकको प्रकाशनको मुख्य उद्देश्य केवल १०० जना व्यक्तिको जीवनगाथा छापेर बजारमा ल्याउनु मात्र होइन। यसको पछाडि गम्भीर सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक दायित्व जोडिएको छ ।
क) ऐतिहासिक अन्यायको उजागर र प्रतिवाद:
नेपालको इतिहासमा वि.सं. १९१० को जंगबहादुर राणाको मुलुकी ऐनले तामाङ समुदायलाई ‘मासिने मतवाली’ को दर्जामा राखेर राज्यका हरेक अवसर, शिक्षा र प्रशासनिक पहुँचबाट वञ्चित गराएको थियो। राज्यद्वारा रचिएको यो ऐतिहासिक बहिष्करण (Historical Exclusion) ले समुदायको आत्मसम्मान र विकासमा कस्तो असर पार्यो भन्ने कुरा पुस्तकका विभिन्न पात्रहरू (जस्तै: कुवेरसिंह दोङ, मोहन गोले, डा. मुक्तसिंह तामाङ) को भनाइमार्फत प्रस्ट हुन्छ। यो पुस्तकले राज्यले विगतमा गरेको उत्पीडनको ऐतिहासिक क्षतिपूर्तिको मागलाई बौद्धिक रूपमा स्थापित गर्छ।
ख) मौखिक इतिहास (Oral History) को संरक्षण:
तामाङ संस्कृति र जीवनदर्शन धेरै हदसम्म लिखितभन्दा पनि मौखिक परम्परा (Oral Tradition) मा आधारित छ। ताम्बा (इतिहास र दर्शनका ज्ञाता), बोन्बो (झाँक्री/पुजारी), गानबा (गाउँका मुखिया/अग्रज) र पेङदोर्जे/डम्फू सङ्गीतमार्फत पुस्तान्तरण हुँदै आएको यो ज्ञान लिखित रूपमा नहुँदा लोप हुने खतरामा थियो। पुस्तकमा विभिन्न शोधकर्ता र सांस्कृतिक अभियन्ताहरूका माध्यमबाट यस्ता मौलिक पक्षहरूलाई दस्तावेज बनाइनुले तामाङ समुदायको सांस्कृतिक मेरुदण्डलाई जोगाउन ठूलो मद्दत पुर्याएको छ।
ग) मानवीय सम्वेदना र प्रेरणाको स्रोत:
यस पुस्तकले मानिसका व्यक्तिगत सङ्घर्ष, पीडा र पुनरुत्थानको कथालाई बडो जीवन्त रूपमा पस्किएको छ। चरिमाया तामाङले १७ वर्षको उमेरमा भोगेको मानव बेचबिखनको पीडा र त्यसबाट उठेर ‘शक्ति समूह’ मार्फत पाएको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान, गायिका इन्दिरा गोलेको क्यान्सर रोगसँगको साहसिक लडाइँ र सामाजिक चेतना, वा हास्य कलाकार बुद्धि तामाङको सामान्य गाउँले वातावरणबाट स्थापित अभिनेता बन्नेसम्मको यात्राले पाठकलाई केवल सूचना मात्र दिँदैन, गम्भीर आत्मबल र प्रेरणा समेत प्रदान गर्छ।
४. एक पाठक र पुस्तकभित्रको ‘पात्र’का रूपमा गहन आत्मसमीक्षा
यस पुस्तकको समीक्षा गरिरहँदा म आफूलाई केवल एउटा निष्पक्ष समीक्षक वा पाठकको रूपमा मात्र हेर्न सक्दिनँ, म यसै पुस्तकभित्र समेटिएका १०० वटा कथाहरूमध्येको एउटा सजीव पात्र पनि हुँ।
एक पात्रको हैसियतले यस पुस्तकको पानामा आफ्ना विचार, सङ्घर्ष, राजनीतिक अनुभव र अनुसन्धानात्मक सोचहरू समेटिएको देख्दा गर्वको अनुभूति हुनु स्वाभाविक हो। तर, त्योभन्दा बढी यसले एउटा गम्भीर सामाजिक र बौद्धिक जिम्मेवारीको बोध गराउँछ। जब पोडकास्टको दृश्य-माध्यममा बोलिएका शब्दहरू छापामा परिणत भएर इतिहासको पानामा दर्ता हुन्छन्, तब ती शब्दहरू व्यक्तिगत नभएर समुदायको आवाज बन्दछन्।
गीतसङ्गीत र राजनीति बीचको सम्बन्ध:
मेरो आफ्नै जीवन अनुभवमा पनि राजनीति र सङ्गीत अलग-अलग विषय थिएनन्। २०४५/४६ सालको जनआन्दोलनबाट राजनीतिक यात्रा सुरु गर्दा होस् वा २०५४ को स्थानीय चुनावमा सहभागी हुँदा, वा पछि माओवादी आन्दोलन र एकीकृत पार्टीका जिम्मेवारीहरू सम्हाल्दा एउटा कुरा सधैँ प्रस्ट थियो-राजनीतिले अधिकार र सत्ताको बाटो देखाउँछ भने गीतसङ्गीत रसंस्कृतिले समुदायको अस्तित्व र पहिचान जोगाउँछ।
जसरी मैले ताम्बा, डम्फू, डाम्बा र पेडोजोर्जेजस्ता मौलिक सांस्कृतिक धरोहरहरूको दुई वर्षभन्दा बढी समय लगाएर गहन अध्ययन गरिरहेको छु, त्यसैगरी पुस्तकका अन्य ९९ जना पात्रहरूले पनि आ-आफ्नो क्षेत्रबाट समुदायको अस्तित्व रक्षाका लागि निरन्तर इँटा थप्ने काम गर्नुभएको छ।
जब म अन्य ९९ जना पात्रहरू (जस्तै: अग्रज राजनीतिज्ञ, विद्वान्, सङ्गीतकार, र सामाजिक अभियन्ताहरू) को कथा पढ्छु, तब मलाई महसुस हुन्छ कि यो पुस्तक ‘एउटा व्यक्ति होइन, एउटा सिङ्गो आन्दोलन’ हो। यस पुस्तकले मलाई मेरो समुदायका सहयात्रीहरूले भोगेको दुःख, उनीहरूले गरेको सङ्घर्ष र उनीहरूको सपनालाई अझ नजिकबाट बुझ्ने अवसर दिएको छ।
५. समग्र मूल्यांकन: सबल पक्षहरू र भावी सुधारका दिशानिर्देश
कुनै पनि कृति पूर्ण हुँदैन, र त्यसको प्राज्ञिक उचाइ बढाउन समीक्षकले उसका सबल र दुर्बल दुवै पक्षलाई वस्तुनिष्ठ भएर केलाउनुपर्छ,
सबल पक्षहरू (Strengths):
1. अभिलेखीय तथा अनुसन्धानमूलक मूल्य (Archival Value):
भविष्यमा तामाङ समुदाय, नेपालको बहुसांस्कृतिक अध्ययन, सीमान्तकृत वर्गको राजनीति, वा लोकसङ्गीतबारे अध्ययन गर्ने जुनसुकै अध्येता, विश्वविद्यालयका शोधार्थी वा अनुसन्धानकर्ताका लागि यो पुस्तक एउटा प्राथमिक स्रोत (Primary Source) को रूपमा रहनेछ।
2. सञ्चार मोडलको रूपान्तरण (Innovation in Media):
नेपाल टेलिभिजनको ‘म्हेन्दोला फोले’ देखि युट्युब पोडकास्ट हुँदै पुस्तकाकार सम्मको सुनिल लामाको यात्रा सञ्चार जगतका लागि एउटा केस-स्टडी (Case Study) हो। प्रविधिसँगै मिडियाको माध्यम फेरिए पनि मुद्दा र निष्ठा फेरिनु हुँदैन भन्ने उदाहरण यसले दिएको छ।
3. वैचारिक र सांस्कृतिक जागरण:
पुस्तकले केवल मनोरञ्जन वा भाबुक कथा मात्र पस्कँदैन, यसले बागमती प्रदेशमा तामाङ भाषाको सरकारी कामकाजको भाषाका रूपमा कार्यान्वयन, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, सांस्कृतिक स्वायत्तता र अधिकारका विषयमा गम्भीर बहस सिर्जना गर्छ।
सुधारका ठाउँहरू र चुनौतीहरू (Areas for Improvement):
1. प्राज्ञिक प्रमाणीकरण र फुटनोट (Fact-checking & Footnotes):
पोडकास्टमा बोलिएका धेरैजसो कुराहरू मौखिक सम्झना (Oral Memory) मा आधारित हुन्छन्। कतिपय ऐतिहासिक मिति, घटना वा कानुनी प्रसङ्गहरूलाई पुस्तकमा छाप्दा सम्पादकीय टोलीले तल ‘फुटनोट’ (Footnotes) वा ‘रेफरेन्स’ दिएर प्रमाणीकरण गरिदिएको भए पुस्तकको प्राज्ञिक तौल (Academic Weight) अझ बढी हुने थियो।
2. शब्दावली र तामाङ–नेपाली शब्दकोश:
पुस्तक नेपाली माध्यममा लेखिएको भए तापनि यसमा तामाङ भाषाका धेरै मौलिक र सांस्कृतिक शब्दहरू (जस्तै: पेङदोर्जे, बोन्बो, ताम्बा, ह्याङला, म्हेन्दो, रिमठीम आदि) प्रयोग भएका छन्। गैर-तामाङ पाठकहरूका लागि पुस्तकको अन्त्यमा यी शब्दहरूको एउटा संक्षिप्त ‘शब्दावली/कोष’ (Glossary) राखिएको भए पुस्तक अझ बढी सर्वग्राह्य बन्ने थियो।
3. सम्पादन र भाषाको एकरूपता:
सय जना व्यक्तिको भाषा र शैली फरक-फरक हुने भएकाले पुस्तकका केही भागहरूमा भाषाको बहाव र व्याकरणमा असमानता देखिन्छ। भावी संस्करणहरूमा यसलाई अझ बढी भाषा-सम्पादन (Language Editing) गरी परिमार्जित गर्न सकिन्छ।
६. अन्तिम टिप्पणी
समग्रमा, ‘म्हेन्दोला फोले : सय व्यक्तित्व : सय कथा (पोडकास्ट)’ पुस्तक नेपाली साहित्य, सञ्चार र सामाजिक इतिहासको क्षेत्रमा एउटा मीलको पत्थर हो। यसले इतिहासमा हराएका, ओझेलमा पारिएका र केवल मौखिक रूपमा सीमित रहेका आवाजहरूलाई लिपिबद्ध गरेर सधैँका लागि अमर बनाएको छ।
सञ्चारकर्मी सुनिल लामा र म्हेन्दोला फोले फाउन्डेसनको यो दशकौँ लामो अहोरात्र खटाइ, त्याग र समर्पण सम्झिनलायक छ। बजारमा व्यावसायिक प्रायोजक (Sponsors) को अभाव, आर्थिक चुनौती र प्राविधिक कठिनाइहरूका बाबजुद एउटा गैर-सरकारी वा व्यक्तिगत तवरबाट यति ठूलो ऐतिहासिक दस्तावेज तयार पार्नु आफैँमा एउटा ठूलो सङ्कल्पको विजय हो।
एक पाठकका रूपमा यो पुस्तक तामाङ समाज, पहिचानको राजनीति र नेपालको बहुसांस्कृतिक बनोट बुझ्न चाहने प्रत्येक प्रबुद्ध नागरिकका लागि पढ्नै पर्ने (Must-Read) र सङ्ग्रहणीय कृति हो। भने, एक पात्रका रूपमा मलाई लाग्छ यस पुस्तकले हामी सबै सय जना पात्रहरूलाई आ-आफ्नो क्षेत्रबाट समाज, संस्कृति र अधिकारको यो अभियानलाई अझ सशक्तरूपमा अगाडि बढाउने ठूलो नैतिक जिम्मेवारी थपिदिएको छ।
यो पुस्तकले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो जरा (Roots) सम्झाउनेछ, पहिचानको गौरव गराउनेछ र आफ्ना सपनाहरू पछ्याउन हिम्मत दिनेछ।
अन्तमा,
आदरणीय सम्पादक प्रतीक ङ्यास्युर तामाङज्यू,
आवाजका तरङ्गहरूमा तैरिरहेका सयौँ कथा, इतिहासका ओझेलमा परेका अनुभूति र सीमान्तकृत चेतनाका सुस्केराहरूलाई जोडेर एउटा जीवन्त इतिहासको पानामा रूपान्तरण गर्ने यहाँको धैर्य, दृष्टि र सम्पादकीय कला अद्भुत छ।
पोडकास्टको तात्कालिक संवादलाई स्थायित्व दिँदै, शब्द-शब्दमा समुदायको धड्कन उतारेर ‘म्हेन्दोला फोले : सय व्यक्तित्व : सयकथा’ जस्तो ऐतिहासिक कृति पस्कनुभएकोमा एक पाठक तथा यसै कृतिको एक पात्रका रूपमा हार्दिक धन्यवाद तथा शब्द-पुष्प अर्पण गर्दछु।
यहाँको कलम र सम्पादकीय सुझबुझले मौखिक परम्परालाई अमर दस्तावेज बनाएको छ। तामाङ भाषा, संस्कृति, पहिचान र बौद्धिक यात्रालाई लिपिबद्ध गर्ने यो सङ्कल्पका लागि यहाँप्रति गहिरो सम्मान र आभार! फ्याफुल्ला! तथा प्रकाशक टोलीलाई पनि हार्दिक बधाई तथा शुभकामना!
