विशेष रिपोर्ट | असार, २०८३ (जुन, २०२६)
काठमाडौँ/इलाम:
नेपालको पहिचान र अर्थतन्त्रको बलियो खम्बा मानिएको पूर्वी नेपालको चिया क्षेत्र इतिहासकै गम्भीर संकटमा धकेलिएको छ। ‘टी बोर्ड अफ इंडिया’ (Indian Tea Board) ले हालै लागू गरेको नयाँ नियम र प्राविधिक अवरोधका कारण उत्पादित चिया भारत निर्यात हुन नसकेपछि इलामका ५० भन्दा बढी अर्थोडक्स चिया उद्योग र झापाका ३० भन्दा बढी सीटीसी चिया उद्योगहरूले अनिश्चितकालका लागि उत्पादन बन्द गरेका छन्।
सोमबार (असार १ गते) देखि इलामको सूर्योदय नगरपालिका क्षेत्रका ५३ वटा र अन्य क्षेत्रका गरी ६५ भन्दा बढी चिया उद्योग पूर्ण रूपमा बन्द भइसकेका छन् भने झापामा पनि असार ४ गते (बिहीबार) देखि सबै उद्योग र बगान बन्द गर्ने निर्णय सार्वजनिक गरिएको छ।
संकटको चुरो: के हो भारतको नयाँ नियम (SOP)?
खोजका क्रममा प्राप्त तथ्य अनुसार, भारत सरकारले गत १ मे २०२६ देखि नेपालबाट आयात हुने चियाका लागि नयाँ ‘मानक संचालन प्रक्रिया’ (Standard Operating Procedure – SOP) लागू गरेको छ। यसअघि एउटा गाडीको चिया परीक्षण गर्दा करिब १० वटा गाडीले सहजै भन्सार पार पाउने व्यवस्था थियो। तर, नयाँ नियम अनुसार अब:
१. प्रत्येक गाडीको छुट्टाछुट्टै प्रयोगशाला परीक्षण (Lab Testing) अनिवार्य गरिएको छ।
२. प्रतिन्साइनमेन्ट (गाडी) परीक्षणका लागि ११,५०० भारु शुल्क तोकिएको छ र यसको प्रयोगशाला रिपोर्ट आउन १५ देखि २० दिनसम्म लाग्छ।
३. परीक्षण रिपोर्ट नआएसम्म उक्त चिया बिक्री गर्न पाइँदैन। यदि दोस्रो पटकको परीक्षणमा पनि विषादीको मात्रा बढी देखिएमा चिया नेपाल फिर्ता ल्याउन समेत नपाइने र भारतमै नष्ट (जफत) गरिने कडा प्रावधान छ।
गोदाम भरिए, अर्बौँको चिया अलपत्र
निर्यात ठप्प हुँदा कोलकाता, दिल्ली र सिलगुढीका भारतीय गोदाम तथा भन्सारमै नेपालको ३ लाख किलोभन्दा बढी तयारी चिया विगत कयौँ हप्तादेखि प्रयोगशाला परीक्षणकै बहानामा अड्किएको छ। अर्कोतर्फ, बिक्री नभएपछि नेपालका चिया उद्योगहरूका गोदाममा ११ लाख किलोभन्दा बढी तयारी चिया थन्किएर बस्ने ठाउँ समेत बाँकी छैन।
हामीले किसानबाट हरियो पत्ती किनेर तयारी चिया त बनायौँ, तर बजारमा पठाउन पाएनौँ। गोदाम पूर्ण रूपमा भरिएका छन्, र किसानलाई भुक्तानी दिने पैसासमेत उद्योगीसँग छैन। उद्योग बन्द गर्नुबाहेक हामीसँग अर्को विकल्प नै रहेन।”
— डिल्लीराम श्रेष्ठ, अध्यक्ष, सूर्योदय अर्थोडक्स चिया उत्पादक संघ (RSPA)
भारतको ‘दोहोरो मापदण्ड’ र रणनीतिक स्वार्थ
नेपाली चिया उद्योगी र विज्ञहरूका अनुसार भारतको यो कदम केवल गुणस्तर परीक्षण मात्र नभई नेपाली चियालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उठ्न नदिने एउटा ‘गैर-भन्सार अवरोध’ (Non-Tariff Barrier) हो।
रोचक र गम्भीर तथ्य के छ भने, भारतले नेपालको ‘तयारी चिया’ (Processed Tea) को गुणस्तरमाथि प्रश्न उठाउँदै अवरोध सिर्जना गरिरहेको छ, तर नेपालबाटै जाने ‘हरियो चियापत्ती’ (Green Tea Leaves) लाई भने कुनै अवरोध बिना सहजै भित्र्याइरहेको छ। नेपाली व्यवसायीहरूको दाबी अनुसार, भारतले नेपालको सस्तो र गुणस्तरीय हरियो पत्ती किनेर आफ्नो दार्जिलिङ क्षेत्रमा लैजाने र त्यहाँ “दार्जिलिङ टी” को ब्रान्ड नेममा महँगो मूल्यमा विश्व बजारमा बेच्ने गरेको छ। नेपालकै तयारी चिया सिधै बजारमा जाँदा आफ्नो ब्रान्डलाई धक्का लाग्ने डरले भारतले यस्तो रणनीति अपनाएको बुझिन्छ।
६० हजार श्रमिक र हजारौँ किसानको रोजिरोटी खोसियो
नेपालबाट वार्षिक रूपमा करिब ७० लाख किलोभन्दा बढी अर्थोडक्स चिया निर्यात हुन्छ, जसको ९० प्रतिशत बजार भारत नै हो। नेपालले चिया निर्यातबाट वार्षिक झन्डै साढे ४ अर्ब रुपैयाँ वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्छ।
यो नाकाबन्दीजस्तै अवरोधका कारण:
इलामको सूर्योदय नगरपालिकाका मात्रै २,९९५ चिया किसान प्रत्यक्ष मारमा परेका छन्।
झापा र इलाम क्षेत्रका गरी ६०,००० भन्दा बढी चिया श्रमिक, कर्मचारी र किसानको जीविकोपार्जन संकटमा परेको छ।
किसानहरूले बगानबाट टिपेर लगेको हरियो पत्ती उद्योगहरूले लिन अस्वीकार गरेपछि बगानमै चियाका मुनाहरू छिप्पिएर खेर गइरहेका छन्।
सरकारी उदासीनता र कुटनीतिक असफलता
यति ठूलो आर्थिक संकट आइपर्दा पनि नेपाल सरकारले देखाएको उदासीनताप्रति चिया उद्योगीहरू आक्रोशित छन्। चिया उत्पादक संघका अध्यक्ष आदित्य पराजुलीका अनुसार प्रधानमन्त्री कार्यालय, परराष्ट्र मन्त्रालय र कृषि मन्त्रालयमा पटक-पटक ज्ञापनपत्र बुझाउँदा र ध्यानाकर्षण गराउँदा पनि सरकारले भारतीय पक्षसँग उच्च-स्तरीय कुटनीतिक वार्ता (High-level Diplomatic Dialogue) गर्न सकेको छैन।
यसअघि जेठ महिनाको सुरुवातमै परराष्ट्र मन्त्रालयले ‘कुटनीतिक प्रयासबाट समस्या सुल्झिएको’ दाबी गरे तापनि जमीनमा त्यसको कुनै असर नदेखिएको र समस्या झन् बल्झिएर उद्योग नै बन्द गर्नुपर्ने स्थिति आएको तथ्यले स्पष्ट पार्छ। यदि समयमै सरकारले जी-टु-जी (Government to Government) वार्तामार्फत यो नीति परिमार्जन गराउन सकेन भने, नेपालको ऐतिहासिक चिया व्यवसाय सदाका लागि कोमामा पुग्ने निश्चित देखिन्छ।
