अमेरिकी रक्षा विभागको नयाँ राष्ट्रिय रक्षा रणनीतिले एउटा गहिरो संकेत दिएको छ | अब चीन अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा प्राथमिकता रहेन। प्रत्येक चार वर्षमा सार्वजनिक हुने यो रणनीतिक दस्तावेजमा अमेरिकी भूभाग र पश्चिमी गोलार्धको सुरक्षालाई पहिलो स्थानमा राखिएको छ। सतहमा हेर्दा यो नीति परिवर्तन सामान्य जस्तो लाग्न सक्छ, तर यसले विश्व शक्ति राजनीतिमा गहिरो तरंग पैदा गर्ने संकेत गर्छ।
पछिल्ला एक दशकसम्म अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा विश्व राजनीतिका सबैभन्दा प्रमुख शीर्षक थिए। चीनलाई ‘नम्बर एक चुनौती’को रूपमा चित्रण गर्दै अमेरिका विश्वव्यापी सैन्य, कूटनीतिक र आर्थिक रणनीति अघि बढाइरहेको थियो। अहिले आएर त्यो भाष्यमा आएको परिवर्तनले अमेरिका अब प्रत्यक्ष बाह्य प्रतिस्पर्धाभन्दा आन्तरिक सुरक्षा, सीमावर्ती स्थिरता र पश्चिमी गोलार्धको नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिन चाहन्छ भन्ने स्पष्ट पार्छ।
यसको अर्थ चीनसँगको प्रतिस्पर्धा अन्त्य भयो भन्ने होइन। यो प्रतिस्पर्धा अब युद्धको तयारीभन्दा प्रविधि, अर्थतन्त्र, आपूर्ति श्रृंखला र प्रभाव क्षेत्रको दौडमा रूपान्तरित हुँदैछ। चीनलाई दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धीका रूपमा स्वीकार्दै अमेरिका तत्कालको सबैभन्दा ठूलो जोखिम आफ्नै घरभित्र देख्न थालेको छ | साइबर खतरा, आन्तरिक विभाजन, अवैध आप्रवासन र संगठित अपराध।
यो परिवर्तन चीनका लागि अवसर पनि हो। अमेरिका आन्तरिक केन्द्रित हुँदा चीनले एसिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकामा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने ठाउँ पाउँछ। विश्व राजनीतिमा प्रत्यक्ष टकरावभन्दा ‘शक्ति विस्तार’को मौन खेल तीव्र हुँदै जाने सम्भावना बढ्छ।
नेपाल जस्ता साना देशका लागि यो अवस्था अवसर र चुनौती दुवै हो। एकातिर ठूला शक्तिहरूको खुला दबाब केही कम हुन सक्छ, जसले बहुपक्षीय कूटनीति र राष्ट्रिय विकास प्राथमिकतालाई अघि बढाउने ठाउँ दिन्छ। अर्कोतर्फ, जब विश्व शक्ति केन्द्रहरू आ–आफ्नै क्षेत्रमा केन्द्रित हुन्छन्, साना देशहरू छिमेकी शक्तिको प्रभावमा अझै संवेदनशील बन्न सक्छन्। नेपालको सन्दर्भमा भारत–चीन सन्तुलन अझै जटिल र संवेदनशील बन्दै जाने संकेत देखिन्छ।
यो नीति परिवर्तनले विश्व व्यवस्था एकध्रुवीय युगबाट बहुध्रुवीय युगतर्फ सर्दै गएको पुष्टि गर्छ। अब विश्व एक केन्द्रबाट होइन, धेरै केन्द्रबाट चल्ने अवस्थामा छ। नियम र संस्थाभन्दा शक्ति, प्रविधि र आर्थिक प्रभाव निर्णायक बन्दैछन्। यस्तो अवस्थामा साना देशका लागि सबैभन्दा ठूलो हतियार स्पष्ट राष्ट्रिय हितमा आधारित स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति हो।
अन्तत अमेरिकी रक्षा रणनीतिमा आएको यो परिवर्तन चीन–अमेरिका सम्बन्धको नयाँ अध्याय मात्र होइन, विश्व शक्ति सन्तुलन पुनःलेखनको संकेत हो। अमेरिका घरभित्र फर्किँदैछ, चीन बाहिर फैलिँदैछ, र विश्व अनिश्चित तर बहुध्रुवीय दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ। यही यथार्थलाई बुझेर रणनीति नबनाउने देशहरू, ठूला शक्तिको खेलमा दर्शक मात्र बन्न बाध्य हुनेछन्।
