नेपालको राजनीतिक र सामाजिक परिदृश्यमा भ्रातृ संगठनको भूमिका केवल संगठनात्मक सहायकको रुपमा सीमित छैन। यी संगठनहरूले पार्टीको वैचारिक विस्तार, समुदायभित्र चेतना र आन्दोलनको सक्रियता कायम गर्ने काम गर्छन्। नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा)को इतिहासमा, भ्रातृ संगठन र जातीय संगठनहरूले मुख्य पार्टीको नीति, विचार र नेतृत्व निर्माणमा निर्णायक भूमिका खेलेका छन्।
“भ्रातृ” शब्दको अर्थ नै भाइचारा, समानता र सहकार्यमा आधारित सम्बन्ध हो। यसको प्रयोग नेपाली राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा तब सुरु भयो जब वामपन्थी आन्दोलन र माओवादी जनयुद्धले सहायक संगठनभन्दा बढी, वैचारिक सहयात्री संगठनको आवश्यकता महसुस गर्यो। यसको उद्देश्य मुख्य पार्टीको वैचारिक दायरालाई तलसम्म पुर्याउने र समुदायमा सक्रिय चेतना फैलाउने हो।
नेपालमा विशेष गरी जातीय संगठनहरू यी भ्रातृ संरचनाभित्र महत्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्। यी संगठनहरूले आफ्नो समुदायभित्र भाषा, संस्कृति, धर्म र राजनीतिक अधिकारको संरक्षण सुनिश्चित गर्छन्। तामाङ राष्ट्रिय मुक्तिमोर्चा (तारामुमो) यस्तो संगठनको उदाहरण हो, जसले तामाङ समुदायको सांस्कृतिक र राजनीतिक चेतना फैलाउने काम गर्दै आएको छ।
भ्रातृ संगठनका उद्देश्य बहुआयामिक छन्। पहिलो, तिनीहरूले समुदायभित्र पार्टीको वैचारिक दिशा पुर्याउँछन्। दोस्रो, सांस्कृतिक र शैक्षिक चेतना फैलाउँछन्। तेस्रो, भविष्यका नेता उत्पादन गर्ने कार्यमा सक्रिय भूमिका खेल्छन्। चौथो, आन्दोलन र अभियान सञ्चालन गरेर पार्टीको नीति कार्यान्वयनमा सहयोग गर्छन्। अन्ततः, यी संगठनहरू समुदाय र पार्टीबीच पुलको काम गर्छन्।
जातीय संगठनहरूले पार्टीभित्र र समाजमा दुबै तहमा बलियो प्रभाव राख्छन्। तिनले समुदायभित्र राजनीतिक चेतना, नेतृत्व क्षमता र संगठनात्मक शक्ति निर्माण गर्छन्। विशेषगरी तामाङ राष्ट्रिय मुक्तिमोर्चा जस्ता संगठनहरूले सांस्कृतिक पर्व, भाषा कक्षा, अधिकारका अभियान सञ्चालन गर्दै पार्टीलाई स्थिर सामाजिक आधार दिएका छन्।
तर पछिल्लो समय केही चुनौतीहरू देखा परेका छन्। पार्टी र राज्यका विभिन्न तहमा अझै पनि समावेशिता कमजोर छ। जातीय संगठनमा काम गर्ने कार्यकर्तालाई केही नेताहरूले “जातिय चेतना बोकेको” वा “जातीवादी” भनेर चिन्ह लगाउने प्रवृत्ति देखिएको छ। यसले कार्यकर्ताहरूमा डर, हिचकिचाहट र निराशा पैदा गरिरहेको छ।
जातीय चेतनाको “ट्याग” प्रवृत्ति केवल व्यक्तित्वको लागि खतरा होइन। यसले समग्र उत्पीडित समुदायको राजनीतिक आवाज र अधिकारको सवाल पनि कमजोर बनाउँछ। जब सक्रिय कार्यकर्तालाई दबाब दिइन्छ, तब समुदायभित्रको चेतना र नेतृत्व उत्पादन प्रभावित हुन्छ। यसले पार्टीको वैचारिक विस्तार र भ्रातृ संगठनको प्रभाव दुवै कमजोर बनाउँछ।
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका लागि यो चुनौती धेरै तहमा देखा पर्दछ। औपचारिक रूपमा समानुपातिक र समावेशी संरचना लागू गरिएको भए पनि व्यवहारिक स्तरमा निर्णय, पद र शक्ति वितरणमा असमानता रहँदै आएको छ। यसले जातीय संगठनका कार्यकर्ताहरूलाई निराश बनाउँछ र समुदायभित्र पार्टीप्रतिको विश्वास कम गर्छ।
भ्रातृ संगठन र जातीय संगठनहरूको सवलता संरक्षण गर्नु अहिले सबैभन्दा जरुरी छ। तिनले समुदायको मुद्दा उठाउने, नेतृत्व उत्पादन गर्ने र सांस्कृतिक संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी सम्हालेका छन्। तर जातियताको गलत ट्याग र दबाबले यी संगठनहरूलाई कमजोर बनाउँछ।
समावेशिता र समानुपातिकता केवल औपचारिकतामा मात्र होइन, वास्तविक कार्यान्वयनमा पनि प्रभावकारी हुनुपर्छ। नेतृत्वले जातीय संगठन र समुदायको स्वतन्त्र चेतनालाई सम्मान गर्नुपर्छ। यो बिना, पार्टीको वैचारिक र सामाजिक विस्तारमा दीर्घकालीन क्षति हुन सक्छ।
विशेष गरेर तामाङ राष्ट्रिय मुक्तिमोर्चा जस्ता संगठनहरूले पार्टीलाई स्थिर आधार र वैचारिक सुदृढीकरण दिएका छन्। तिनका सक्रिय कार्यकर्ताहरूले मात्र नेतृत्व उत्पादन गर्दैनन्, समुदायभित्र चेतना फैलाउँछन् र आन्दोलनमा सक्रिय भूमिका खेल्छन्।
तर पछिल्लो समय देखिएको जातियताको ट्यागले सबल संगठन र समुदायको आवाज दुवै कमजोर बनाउने संकेत देखाएको छ। यो केवल व्यक्तिगत मुद्दा मात्र होइन। यसले समग्र उत्पीडित समुदायको अधिकार, सांस्कृतिक संरक्षण र राजनीतिक प्रतिनिधित्वलाई कमजोर बनाउँछ।
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको दीर्घकालीन स्थायित्व र वैचारिक विस्तारको लागि आवश्यक छ कि पार्टी नेतृत्वले:
1. जातीय संगठनको स्वतन्त्रता र सवलतालाई संरक्षण देओस्।
2. कार्यकर्ताहरूलाई गलत ट्यागबाट बचाओस्।
3. समुदायको राजनीतिक आवाज र नेतृत्व निर्माण सुनिश्चित गरोस्।
4. समावेशिता र समानुपातिक संरचना वास्तविक जीवनमा लागू गरोस्।
यस्ता कदम बिना, भ्रातृ संगठन र जातीय संगठनको सवलता कमजोर हुन्छ र पार्टीले समाजमा आफ्नो वैचारिक र राजनीतिक विस्तारको लक्ष्य हासिल गर्न सक्दैन।
समाजमा उत्पीडित समुदायहरूको मुद्दा केवल “सहयोगी संगठनको मुद्दा” मात्र होइन। यो राजनीतिक न्याय, सांस्कृतिक संरक्षण र नेतृत्व उत्पादनको मुद्दा हो। यसैले जातीय चेतना र पार्टी एकताको बीचमा सन्तुलन कायम गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।
समग्रमा, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको भ्रातृ संगठन र जातीय संगठनहरूले केवल पार्टीको सहायक भूमिका होइन, वैचारिक, सामाजिक र राजनीतिक आधारको संरक्षकको काम गरिरहेका छन्। तिनका सक्रिय कार्यकर्ताहरूले समुदायमा चेतना फैलाउने, नेतृत्व उत्पादन गर्ने र आन्दोलनलाई सक्रिय राख्ने भूमिका खेल्छन्।
तर पछिल्लो समय देखिएको जातियताको ट्याग र दबाबले यी संगठनहरूलाई कमजोर बनाउने, समुदायको मुद्दालाई अवमूल्यन गर्ने संकेत देखाएको छ। यसले केवल पार्टीको वैचारिक विस्तार कमजोर बनाउँदैन, तर उत्पीडित समुदायको आवाज र अधिकारमा पनि क्षति पुर्याउँछ।
यसैले, पार्टी नेतृत्व, राज्य र समाज दुवैको जिम्मेवारी बन्यो कि:
• सवल जातीय संगठन र भ्रातृ संगठनलाई संरक्षण गरोस्।
• कार्यकर्तालाई सम्मान र स्वतन्त्रता प्रदान गरोस्।
• समुदायको मुद्दा र आवाजलाई दबाब वा अवमूल्यन नगरोस्।
• समावेशिता र समानुपातिक संरचनाको वास्तविक कार्यान्वयन सुनिश्चित गरोस्।
अन्तत, जातीय चेतना र पार्टी एकताको बीचमा सन्तुलन कायम नगरेको खण्डमा केवल संगठनको बिघटन मात्र होइन, समग्र समाजमा उत्पीडित समुदायको राजनीतिक, सांस्कृतिक र नेतृत्व अधिकार पनि कमजोर हुन्छ।
नेपालको बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक र बहुभाषिक समाजमा यस सन्तुलनको महत्व अझ बढी छ। भ्रातृ संगठन र जातीय संगठनको संरक्षण, सम्मान र सक्रियता पार्टी र समाजको दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्ने आधार हो।
यो सन्दर्भमा, तामाङ राष्ट्रिय मुक्तिमोर्चा जस्ता संगठनको भूमिका मात्र सिमित नभई समग्र आदिवासी–जनजाति आन्दोलनको प्रतीक पनि हो। यसको सवल नेतृत्व र सक्रिय कार्यकर्ता समुदायको अधिकार, पार्टीको वैचारिक विस्तार र समाजको न्याय सुनिश्चित गर्ने दिशामा निर्णायक छन्।
साथै, पार्टीले जातीय चेतना र वैचारिक सहकार्यबीचको सन्तुलन कायम नगरेको खण्डमा, समाजमा उत्पीडित समुदायको मुद्दा कमजोर हुने र वैचारिक विस्तारमा अवरोध आउने खतरा स्पष्ट देखिन्छ। यसैले, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको दीर्घकालीन सफलता र समाजमा न्यायपूर्ण समावेशिता सुनिश्चित गर्न भ्रातृ संगठन, जातीय संगठन र कार्यकर्ताको संरक्षण र सम्मान अपरिहार्य छ।
लेखक: अध्यायन- अनुसन्धान तथा प्रकाशन विभाग, तारामुमो नेपाल
